خانە کتاب كُردی
کتێبی بیرمەند و مێژوونووسی گەورەی کورد محەمەد ئەمین زەكی بەگ بڵاوکرایەوە
مامۆستا جەعفەر
نووسین لە سەر ژیاننامەی كەسایەتییە مێژووییە ناودارەكانی گەلی كورد (شاعیر، نووسەر، زانا و رێبەرە دینیەكان)، بە شێوەیەكی زانستی، سوودێكی زۆر گەورەی بۆ تێگەیشتنی مێژووی ئێستا و داهاتوومان هەیە .
محەمەد ئەمین زەكی بەگ ( ۱۸۸۰-۱۹۴۸) یەكێكە لە كەسایەتییە گەورە و كاریگەرەكانی مێژووی مۆدێرنی كورد، كە پاش ۷۸ ساڵ لە كۆچی دوایی ئەو، بەگوێرەی پێویست ئاوڕی لێنەدراوەتەوە. ئەم كەسایەتییە خاوەنی ئەم كتێبانەیە بە زمانی كوردی :
یەکەم: خولاصەیەكی تەئریخی كورد و كوردستان، دوو بەرگ ۱۹۳۱
دووەم: تەئریخی سلێمانی و وڵاتی ۱۹۳۹
سێیەم: موحاسەبەی نیابەت ۱۹۲۸
چوارەم: دوو تەقەلای بێ سوود ۱۹۳۵
پێنجەم: ناودارانی كورد و كوردستان (لە گۆڤاری گەلاوێژدا بڵاوكراوەتەوە)، جگە لەم كتێبانە، چەندین كتێبی چاپكراوی بە تورکی هەیە. ئەو دە جار پۆستی وەزیری لە حكومەتی بەغدا پێسپێردراوە، ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی بەغدا بووە.
محەمەد ئەمین زەكی بەگ، جێگە پەنجەی بەسەر مێژووی سیاسی، فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی سەد ساڵی رابردوومانەوە دیارە. ئەم بە باوكی مێژووی مۆدێرنی كورد دادەنرێت. بە پشتبەستن بە سەرچاوەی ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی، توركی، عەرەبی، فارسی و كوردی رەگوڕیشەی گەلی كوردی دۆزیوەتەوە، كە پێش ئەو، كەسێكی تر نەیتوانیوە ئەو رێچکەیە بشكێنێت. (تێزە)كانی محەمەد ئەمین زەكی بەگ بوونە هەوێنی بیری ناسیۆنالیزمی كوردی. مێژوونووسانی دوای خۆی، لە پەراوێزی (تێزە)كانی ئەودا كاریانكردووە .
محەمەد ئەمین زەكی بەگ، رەنگە سەرەتا وەك ئەفسەرێكی عوسمانی ژیابێت و بیری كردبێتەوە. ساڵی ۱۹۰۸ ئەفسەرە ناسیۆنالیستە توركە توندڕەوە شۆڤێنیستەكانی (ئیتیحاد و تەرەقی) دەسەڵاتییان گرتە دەست، لە سۆنگەی ئەم گۆڕانكارییەدا، شەپۆلی بیری نەتەوەیی لە ناو تورك و گەلانی ژێردەستە (عەرەب، یونانی، ئەرمەنی، بولگاری و….) لە یەككاتدا بۆ سەربەخۆیی پەرەی سەند.
لە سەردەمی حاجی قادری كۆیی-دا، ئەدەبیاتی سیاسی بارگاویبووە بە بیری نەتەوەیی و ریفۆرمی سیاسی. خەباتی كۆمەڵایەتی برەوی هەبووە، چوونە ئەستەمبوڵی حاجی قادری كۆیی و نالی و محەمەد ئەمین زەكی بەگ، زۆر جیاوازە و نابێت بە یەك چاو سەیر بكرێت. هەر یەكەیان خەون، خەیاڵ، هەلومەرج و باكگراوندێكی خۆی هەبووە. توركیزانیی محەمەد ئەمین زەكی بەگ زۆر باشتر بووە لە زۆربەی كوردەكانی ئەستەمبوڵ. خوێندنەوەی رۆژنامە و كتێبی سیاسی كێشەی (ناسنامە) و (خۆناسینەوە)ی بۆ دروستكردووە. تورك خۆی بە نەتەوە بزانێت و عەرەب خۆی بە نەتەوە بزانێت، دەبێ ئەم سەر بە كام گەل و نەتەوە بێت؟ دەبێت كام مێژوو بە هی خۆی بزانێت؟
ئەمیش وەكو شەرەفخانی بدلیسی كەرەستەیەكی ئامادەكراوی رێكوپێكی پاككراوەی لە بەردەستدا نەبووە. لەوەدەچێت هەموو چركەیەك هەزار و یەك گومانی بۆ دروست بووبێت، بەڵام بڕوایەكی ئەوەندە قایمی بە خۆی هەبووە، سەدان سەرچاوەی خوێندۆتەوە و دەیان بەڵگەنامەی پەیدا كردووە: لافاوی لە دڵۆپەی باران دروست كردووە. ژمارەیەك كوردی ئەو سەردەمە، بە پێچەوانەی محەمەد ئەمین زەكی بەگ بیریانكردۆتەوە. ناوەكان زۆرن، من هەروا ئەمانەم بە خیاڵدا هات: جەمالەدینی ئەسەداوای ئەفغانی، محەمەد عەبدە، مەعروف رەسافی (جەباری)، نوری سەعید و جەعفەر عەسكەری، دەستبەرداری ناسنامەی خۆیان بوون، لە ئاگردانی پڕۆژەی جیاجیادا ناسنامەی خۆیان هەڵكڕووزاندووە. محەمەد ئەمین زەكی رێگایەكی سەخت و پڕ دڕك و داڵی بۆ خۆی هەڵبژارد. ناسنامەی خۆی دۆزییەوە و توانی بە وردی كۆڵەكەی بیری نەتەوەیی دابڕێژێتەوە.
راستە حاجی قادری كۆیی یەكەم ئاڵاهەڵگری بیری نەتەوەیی لیبرالی، موتوربەكراو بە رێبازی رینیسانس و وێستەرنیزێشن بووە. پەیامی خۆی بە شیعر، بە دوا كون و قوژبنی وڵات گەیاندووە. ئەحمەدی خانی و مەلای جزیری دوو بیرمەندی گەورە بوون، پەیامی روونیان هەبووە، كوردبوون كۆڵەكەی بیری سیاسییان بووە.
شەرەفخانی بەدلیسی (۱۵۴۳
_ ۱۶۰۱) نزیكەی سێسەد ساڵ پێش محەمەد ئەمین زەكی بەگ تووشی تەنگژە و رامانی (ناسنامە) و (خۆناسینەوە) بووە. بە هەزاران كتێبی لە سەر مێژووی عەرەب، فارس و تورك بینیوە. پێش ئەو، سەدان زانا و مێژوونووسی كورد هەبوون، هەموویان هەر بیریان لای رێزمانی عەرەبی و مێژووی عەرەب بووە. زمانی كوردی و مێژووی كوردیان بە بابەتێكی بێسوود داناوە.
شەرەفخانی بەدلیسی ئاستی خوێندەواریی بەرز بووە و شارەزای مێژووی دەوروبەر بووە. ئەو زۆربەی میرە كوردەكانی ناسیووە و ئاگای لە رەگوریشە و بنەچەیان بووە. دیارە لە دەرباری شا تەهماسبی یەكەم، دەیان چیرۆكی كوردی بیستووە. ماوەیەك پۆستی (میری میران)ی هەبووە. ئیدی زانیویەتی گەلێكە هەیە: ئەم گەلە مێژوویەكی دەوڵەمەندی هەیە، كەس پێش ئەو قۆڵی لێی هەڵنەكردووە، ئەو مێژووە بنووسێتەوە. كتێبی (شەرەفنامە) دەنووسێت و دەستبەرداری میرایەتی و پاشایەتی و دەسەڵاتدارێتی دەبێت. لە سەر بیر و هەڵوێست و كوردبوون لە ملی دەدەن! هەقە شەرەفخانی بەدلیسی بە یەكەم شەهیدی قەڵەم و بیر و هەڵوێست دابنرێت.
کتێبەکەی صەباحی غالیب، رۆژی شەممەی داهاتوو ۲۰۲۶/۲/۱۴ دەكەوێتە بەردەستی خوێنەرانی ئازیز. ئەم كتێبە ۴۹۹ لاپەڕەییە، لە هەولێر چاپكراوە. كتێبەكە بیۆگرافیای ژیانی سیاسی، هزر و بیروباوەڕ و هەڵوێستی مێژوونووسێكی رەچەشكێن و سیاسییەكی مەزنی كوردە. ئەوەی لای زۆربەی خوێنەرانی ئازیزی نەزانراو و نەبیستراوە: لە سەردەمی محەمەد ئەمین زەكی بەگ، دوو ستوون، دوو رێباز پەیدابوون، یەكەم: بە شۆڕش، چەك و تەقوتۆق، شەڕوشۆڕ گەل دەتوانێت مافی خۆی بەدەستبهێنێت. دیارترین و ناسراوترین نوێنەری ئەم هێڵە، شێخ مەحموودی حەفید (۱۸۸۲-۱۹۵۶) بووە .
دووەم: ژمارەیەك ئەفسەر و خوێندەوار كە لە ئەستەمبوڵ بڕوانامەیان وەدەستهێنابوو، ئەم گروپە توركیزان و عەرەبیزان و ئینگلیزیزان بوون. ئەمانە بۆ كاروباری دەوڵەتداری، كارگێڕی، بەڕێوەبردنی سوپا راهێنرابوون. زۆربەیان بەگشتی بڕوایان بە (بزاڤی چەكدار) و شەڕی پارتیزانیی نەبوو. هانی لاوانیان داوە رووبكەنە خوێندن، زانست، فێربوون و بجنە زانكۆ. توانیوایانە لە رێگەی پلە و پۆستەوە خزمەتی خاك و نیشتمان بكەن. تەرازووی هێز و باری كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و ئاستی هۆشیاری لە قازانجی راپەڕین و ململانێ نییە. دیارترین نوێنەری ئەم باڵە محەمەد ئەمین زەكی بەگ، بووە.
ئەم كتێبە خوێنەر بۆ كەشوهەوای بیستەكان و سییەكانی سەدەی پێشوو دەگێڕێتەوە. شایانی ئەوەیە زنجیرە درامای لێ بەرهەمبهێنرێت
*ئەندامی یەكێتیی نووسەرانی جیهان PEN
