خانە کتاب كُردی
گفتوگو با «محمد شریف علیرمایی»؛ «پژوهشی برای ماندگاری صداها؛ نگاهی به کتاب سیاوچهمانه
راوی نغمههای فراموششده؛ گفتوگو با محمد شریف علیرمایی درباره احیای موسیقی و ادبیات هورامی»
فردین کمانگر روزنامهنگار
نام «محمد شریف علیرمایی» برای بسیاری از علاقهمندان به فرهنگ و ادبیات کُردی، بهویژه حوزه هورامان، نامی آشنا و قابل احترام است. نویسنده و پژوهشگری که از دهه ۵۰ شمسی با دغدغهای عمیق نسبت به حفظ هویت فرهنگی، مسیر متفاوتی را در پیش گرفت؛ مسیری که نه بر پایه شهرت و تبلیغات، بلکه بر پایه عشق، تعهد و سالها تلاش بیوقفه شکل گرفته است. او که در مرداد ۱۳۳۲ در روستای بیساران دیده به جهان گشود، با تکیه بر میراث شفاهی منطقه، به گردآوری، ثبت و مستندسازی بخش مهمی از فرهنگ موسیقایی و ادبی هورامی پرداخت. حاصل این سالها تلاش، کتاب ارزشمند «سیاوچهمانه» است؛ اثری که میتوان آن را یکی از مهمترین منابع در حوزه موسیقی فولکلور هورامی دانست. در این گفتوگو، به سراغ این نویسنده و فعال فرهنگی رفتهایم تا از دغدغهها، مسیر پژوهش و نگاه او به آینده فرهنگ بومی بیشتر بدانیم.
سؤال: آقای علیرمایی، چه شد که بهطور جدی وارد حوزه فرهنگ و ادبیات، بهویژه موسیقی هورامی شدید؟
از همان سالهای نوجوانی و جوانی، علاقه زیادی به شعر و ادبیات داشتم. دهه ۵۰ برای من نقطه عطفی بود؛ زمانی که متوجه شدم بخش زیادی از فرهنگ و تاریخ منطقه ما بهصورت شفاهی در حال انتقال است و همین موضوع، خطر فراموشی و نابودی آن را افزایش میدهد. این دغدغه در من شکل گرفت که باید کاری انجام داد. آوازها و نغمههای هورامی بخشی از هویت ما هستند؛ اینها فقط موسیقی نیستند، بلکه روایت زندگی، رنجها، شادیها و باورهای مردماند. همین علاقه و احساس مسئولیت باعث شد به سمت جمعآوری و ثبت این آثار حرکت کنم.
سؤال: کتاب «سیاوچمانه» چگونه شکل گرفت و چه ضرورتی برای تألیف آن احساس میکردید؟
وقتی به بازار کتاب نگاه میکردم، آثار متعددی درباره موسیقی فارسی یا حتی برخی گونههای موسیقی کُردی وجود داشت، اما جای خالی موسیقی اصیل هورامی بهشدت احساس میشد. این در حالی بود که این نوع موسیقی از غنای بسیار بالایی برخوردار است. از سوی دیگر، بسیاری از این آثار فقط بهصورت سینهبهسینه منتقل میشدند و در معرض نابودی بودند. همین مسئله باعث شد تصمیم بگیرم بهطور جدی وارد این حوزه شوم.
نقطه مهم دیگر، آشنایی و دیدار با ماموستا عثمان هورامی بود. پس از بمباران شیمیایی حلبچه و مهاجرت ایشان به ایران، فرصت ارزشمندی فراهم شد تا از دانش و تجربه این استاد بزرگ بهرهمند شوم. این دیدارها و گفتوگوها، انگیزه من را دوچندان کرد و در نهایت به تألیف کتاب «سیاوچهمانه» انجامید. این پروژه سالها زمان برد؛ از دهه هفتاد شدت بیشتری گرفت و در دهه هشتاد به مرحله نهایی نزدیک شد تا سرانجام در قالب یک اثر ۶۰۰ صفحهای منتشر شد.
سؤال: این کتاب چه ویژگیهایی دارد که آن را از سایر آثار متمایز میکند؟
مهمترین ویژگی این اثر، نگاه پژوهشی و مستند آن است. من تلاش کردم آوازهای هورامی را نهتنها جمعآوری کنم، بلکه آنها را طبقهبندی، تحلیل و ثبت کنم. یکی از مهمترین اقدامات در این کتاب، نتنویسی و ثبت گرافیکی آوازهاست؛ کاری که برای نخستینبار در این حوزه انجام شد.
بیش از ۵۰ قطعه در بخشهای مختلف مانند بزم، درهای و چهپله نتنویسی شدهاند. این کار با همکاری استاد سیامک نجفی انجام شد و نیازمند زمان، هزینه و دقت بسیار بالا بود. همچنین حدود ۱۴۰ آواز سیاچمانه نیز رمزگشایی و ساختار آنها تحلیل شده است. علاوه بر این، در کتاب به معرفی هنرمندان منطقه، توضیح واژگان و حتی مکانهایی که در اشعار آمدهاند نیز پرداخته شده است. بهنوعی میتوان گفت این اثر، یک شناسنامه فرهنگی برای موسیقی هورامی است.
سؤال: فرآیند جمعآوری این آثار چگونه بود؟ با چه منابعی کار میکردید؟
واقعیت این است که با کمبود منابع مکتوب مواجه بودیم. بیشتر آثار بهصورت شفاهی وجود داشتند. منابع اصلی من نوارهای کاست و گرامافون بودند که آثار هنرمندان بزرگی روی آنها ضبط شده بود. من این نوارها را بارها گوش میدادم، پیاده میکردم و بهصورت متنی درمیآوردم. این کار بسیار زمانبر و طاقتفرسا بود.
در این مسیر، مردم فرهنگدوست نیز کمک بزرگی کردند. بسیاری از افراد، نوارهای شخصی خود را در اختیار من گذاشتند. البته برخی هم بهدلیل علاقهای که به این آثار داشتند، تمایل کمتری به واگذاری داشتند، که قابل درک است. اما در مجموع، همکاری مردم نقش مهمی در شکلگیری این اثر داشت.
سؤال: شما به مشکلات این مسیر اشاره کردید. مهمترین موانع پیشروی پژوهشگران در این حوزه چیست؟
بزرگترین مشکل، مسائل مالی است. تولید آثار پژوهشی، بهویژه در حوزه فرهنگ بومی، معمولاً حمایت نمیشود. بسیاری از پژوهشگران با هزینه شخصی کار میکنند. از طرف دیگر، کمبود زیرساختهایی مانند موزههای تخصصی موسیقی یا مراکز آرشیوی نیز یک چالش جدی است.
با وجود پیشرفت تکنولوژی، هنوز هم بسیاری از کارها نیازمند تلاش میدانی و زمان طولانی است. این مسیر عشق میخواهد؛ بدون علاقه واقعی، ادامه دادن آن بسیار دشوار است.
سؤال: برخی معتقدند که مردم امروز کمتر کتاب میخوانند. نظر شما چیست؟
من با این دیدگاه کاملاً موافق نیستم. درست است که سبک زندگی تغییر کرده و فضای مجازی گسترش یافته، اما هنوز هم افراد زیادی به مطالعه علاقه دارند. حتی بسیاری ترجیح میدهند کتاب را بهصورت فیزیکی و چاپ شده مطالعه کنند.
مشکل اصلی این است که گاهی کتابها متناسب با نیاز و سلیقه مخاطب تولید نمیشوند. اگر اثری خوب، کاربردی و متناسب با دغدغههای مخاطب باشد، قطعاً با استقبال مواجه خواهد شد. بنابراین باید در حوزه تولید محتوا، به ذائقه مخاطب توجه بیشتری شود.
سؤال: به نظر شما جامعه امروز به چه نوع کتابهایی بیشتر نیاز دارد؟
مخاطبان بر اساس نیازهای فکری و ذهنی خود کتاب انتخاب میکنند. بنابراین تولیدکنندگان محتوا باید این نیازها را بشناسند. متأسفانه در سالهای گذشته، این موضوع کمتر مورد توجه قرار گرفته و همین باعث شده برخی کتابها نتوانند ارتباط خوبی با مخاطب برقرار کنند. ما نیاز به آثاری داریم که هم ریشه در فرهنگ بومی داشته باشند و هم بتوانند با زبان امروز با مخاطب صحبت کنند. این تعادل بسیار مهم است.
سؤال: درباره مفهوم «سیاچمانه» برای مخاطبان توضیح میدهید؟
سیاچمانه یکی از گونههای مهم آواز در موسیقی هورامی است و تعاریف مختلفی درباره آن وجود دارد. این آوازها بازتابی از زندگی، احساسات و باورهای مردم هستند. در بسیاری از آنها میتوان عناصر اسطورهای را نیز مشاهده کرد.
برای مثال، روایتهایی از عشقهای اسطورهای مانند لیلی و مجنون در این آوازها دیده میشود، اما این روایتها با رنگوبوی فرهنگ محلی بازآفرینی شدهاند. در واقع، سیاچمانه فقط یک فرم موسیقایی نیست، بلکه نوعی روایت فرهنگی و تاریخی است که لایههای مختلفی از معنا را در خود جای داده است.
به طور مثال:
لیلی به مجنون:
مهجنون وێلە هورزه بههێز
دهورت بهر ئامهن سێپهرو ههریز
مجنون در پاسخ به لیلی میگوید:
قەزاوو لە گیانم لەیلی سوسەن خاڵ
هەڵەی کۆنەکەت نە وەردەن وە ماڵ
لیلی به مجنون:
مجنونە وێڵە ئەقڵ و فامت کۆن
ئینە نەو مانگین جامو من بە تون
مجنون در پاسخ به لیلی میگوید:
لەیلی پاخۆا نەزا و نەمەرگەن
تا ئێسەئەجیانم خەوەم نەکەردەن
محمد شریف علیرمایی
محمد شریف علیرمایی را میتوان یکی از چهرههای ماندگار در عرصه حفظ و احیای فرهنگ هورامی دانست؛ پژوهشگری که با تکیه بر عشق و تعهد، بخش مهمی از میراث شفاهی این منطقه را به میراث مکتوب تبدیل کرده است. کتاب «سیاوچهمانه» نهتنها یک اثر پژوهشی در حوزه موسیقی است، بلکه سندی هویتی برای فرهنگی است که سالها در معرض فراموشی قرار داشته است. تلاشهای او نشان میدهد که هنوز هم میتوان با اراده و پشتکار، در برابر فراموشی ایستاد و صدای نغمههای کهن را به گوش نسلهای آینده رساند.
هر نوع بازنشر این متن با ذکر منبع «خانه کتاب کُردی» مجاز است.
