خانە کتاب كُردی
گزارش بازدید انجمن جامعهشناسی ایران-شعبه کردستان از مرکز اجتماع درمانمدار امید کردستان
در راستای تحقق رسالت اجتماعی و با اتخاذ رویکرد «جامعهشناسی مردمدار»، دوشنبه پنجم مردادماه ١٤٠٥ خورشیدی، انجمن جامعهشناسی ایران-شعبه کردستان، نشستی تخصصی و بازدیدی میدانی را در مرکز اجتماعدرمانمدار (TC) امید کردستان برگزار کرد. آشنایی با ساختار اجرایی این مرکز که در زمینه ترک اعتیاد فعالیت میکند و همچنین شنیدن روایتها و تجربیات زیسته درمانجویان از جمله اهداف این نشست هماندیشانه بود که بدون شک، زمینهساز بستری مناسب جهت تحلیل جامعهشناختی معضل اعتیاد خواهد بود.
این دیدار با بازدید از بخشهای مختلف مرکز آغاز شد تا اعضای انجمن با وظایف و فرآیندهای عملیاتی آشنا شوند. در این راستا، آقای فرهاد هادی، مدیر مرکز، توضیحاتی جامع پیرامون اهداف، رویکردها و فعالیتهای جاری مرکز ارائه داد.
دکتر حمزه احمدیان، روانشناس و مشاور مرکز، در این نشست مشترک که کارکنان و درمانجویان نیز حضور داشتند، در موارد زیر به تبیین مبانی علمی و عملیاتی مرکز پرداخت:
- تعریف و ماهیت مراکز TC: ایشان با اشاره به ضرورت تغییر نگرش نسبت به اعتیاد، مراکز «اجتماعدرمانمدار» Therapeutic Community را مدلهایی نوین و گرتهبرداری شده از رویکردهای کشورهای توسعهیافته معرفی کردند که هدف اصلی آنها درمان افراد با مشارکت فعال خودشان جهت بازگشت به جامعه است.
- ضرورتها و چالشها: دکتر احمدیان تأکید کردند که مراکز TC نیازمند فضا، مکان و امکانات ویژهای از جمله فضای سبز، کارگاههای کارآموزی و زیرساختهای اشتغالزایی هستند؛ مواردی که متأسفانه در این مرکز و بسیاری از مراکز مشابه به دلیل کمبود امکانات، به میزان مطلوب فراهم نیست.
- مشخصات عملیاتی مرکز:
- ظرفیت: ۷۰ نفر در بازه سنی ۱۸ تا ۵۵ سال.
- مدت دوره: ۴ تا ۶ ماه (با قابلیت تمدید تا ۹ ماه).
- شرط اساسی: درمان باید صرفاً با اختیار و رضایت کامل مراجع و بدون هیچگونه اجبار صورت گیرد.
- برنامههای درمانی: برنامهها شامل ورزش صبحگاهی، «برنامه خانه» (مختص درمانجویان و فاقد حضور کارکنان)، کارگاههای مهارتهای زندگی و سمینارها (با حضور یاورهای بهبودیافته) است. ایشان خاطرنشان کردند که دورههای آموزش اشتغال پیشین به دلیل عدم رغبت و نبود زیرساختهای لازم، چندان موفقیتآمیز نبودهاند.
دکتر احمدیان با تبیین ماهیت اعتیاد، نکات کلیدی زیر را مطرح کردند:
- ماهیت چندبعدی: اعتیاد پدیدهای با سویههای زیستی، روانی و اجتماعی است و نگاه تکبعدی یا تقلیلگرایانه، منجر به شناخت ناکافی از این معضل میشود.
- خطرات نوظهور: تغییر نوع مواد مصرفی و رواج مواد مخدر جدید، با ایجاد آسیبهای جدی، موجب گسترش مصرف در میان اقشار مختلف، بهویژه نوجوانان شده است.
- مهمترین عامل بازگشت به اعتیاد: حدود ۶۰ درصد از بهبودیافتگان به دلیل «عدم حمایتهای اجتماعی» و «طردشدگی» و «انگخوری»، دوباره به مسیر اعتیاد بازمیگردند؛ لذا تغییر نگرش جامعه در این زمینه از ضرورتی اساسی برخوردار است.
- ریشههای روانی و اجتماعی: بررسیها نشان میدهد بیش از نیمی از مراجعان، پیش از اعتیاد با اختلالات روانی یا جسمی روبرو بودهاند و از اعتیاد به عنوان نوعی «خوددرمانی» و «سبک مقابلهای» برای گریز از مشکلات استفاده کردهاند. همچنین عواملی نظیر طلاق، خانوادههای آشفته و سابقه مصرف در خانواده، از زمینههای اجتماعی گرایش به اعتیاد محسوب میشوند.
- تفاوت درمان جسمی و روانی: اعتیاد یک بیماری دوگانه است؛ درمان جنبه جسمانی در کوتاهمدت امکانپذیر است، اما از نظر روانی، اعتیاد به دلیل نقش خود در مدیریت هیجانات، نوعی بیماری مادامالعمر تلقی میشود.
در ادامه نشست دکتر مسعود بیننده، مدیر انجمن جامعهشناسی ایران – دفتر کردستان، با تبیین اهداف استراتژیک انجمن از این دیدار، اظهار داشت: هدف اصلی، آشنایی با عملکرد مرکز، شنیدن تجربیات زیسته درمانجویان و تلاش برای بهکارگیری پتانسیلهای انجمن جهت صورتبندی مسائل و ارائه راهکارهای علمی برای برونرفت از وضعیت نابسامان اعتیاد بهویژه در استان کردستان است. ایشان با بررسی سیر تحول رویکردها به اعتیاد، خاطرنشان کردند که در گذشته، نگاههای «آسیبشناختی» و «جرمانگارانه» غالب بود که معتاد را فردی منحرف و مجرم میدید و تمرکز بر کنترل و اجرای قوانین سخت بود. اما امروزه، با ظهور نگرشهای نوین، پدیدهی اعتیاد را در حد یک «اختلال» ارزیابی نموده که نیازمند درمان سلامتمحور است. ایشان با تبیین دیدگاههای نوین علمی در این زمینه، از قبیل رویکردهای اجتماعمحور، زیستی-روانی-اجتماعی، توانمندسازی، اکولوژیک و حکمرانی شبکهای، فصل مشترک همهی آنها را تأکید بر مداخلهی چندسطحی و مشارکت بینبخشی مبتنی بر کاهش آسیب و توانمندسازی اجتماعی ارزیابی نمود.
ایشان با تأکید بر اینکه نباید صرفا با نگاهی فردمحورانه، خود قربانی را مقصر دانست، خاطرنشان نمود که عوامل ساختاری این پدیده را باید در نظامهای اقتصادی و اجتماعی و عملکرد آنها جستجو کرد. لذا پیش از هرگونه اقدام برای کنترل اجتماعی، باید به کارکرد سیستمهای اشتغال و ثبات اقتصادی توجه ویژهای داشت. از دیدگاه ایشان، عواملی نظیر «نرخ اشتغال»، «میزان آزادیهای اجتماعی»، «شاخص شادی» و تمامی شاخصهای مرتبط با توسعه اجتماعی و انسانی در یک جامعه، مستقیماً بر شیوع یا کاهش اعتیاد اثرگذارند. وی همچنین بر نقش کلیدی سیاستهای حکمرانی و اجرایی دولت در مدیریت این بحران تأکید کرد و خواستار ایجاد یک شبکه همکاری و حمایتی گسترده چندسطحی و بینبخشی شامل خانوادهها، دانشگاهها، مدارس، نهادهای مدنی و سازمانهای مرتبط مانند وزارت بهداشت و بهزیستی برای پیشگیری و درمان شدند. ایشان در پایان سخنان خود به ضرورتهایی از قبیل تداوم پیوند میان بهبودیافتگان و مراکز درمانی (aftercare)، تشکیل تیم چندرشتهای در این مراکز(پزشک، رواندرمانگر و مددکار اجتماعی)، مشارکت نهادهای مدنی و خانوادهها، اشتغال و بازتوانی اجتماعی تأکید کردند.
در ادامه این نشست، آقای فرهاد هادی با نگاهی انسانمدار، به نقد رویکردهای «شیءواره» و «ابژه-محور» در فرآیند درمان پرداخت. وی با انتقاد از دیدگاهی که درمانجویان را بدون درنظرگرفتن ابعاد انسانی و روایتی زندگیشان قضاوت مینماید، خاطرنشان کرد که این افراد قربانیان وضع موجود هستند. آقای هادی اظهار داشت که ۹۰ درصد درمانجویان، علیرغم گرفتارشدن در چنگال اعتیاد، خواهان بهبود و بازگشت به زندگی عادی هستند و هریک، داستان و روایت منحصربهفرد خود را از مواجهه با این بحران دارند.
نشست با انتقال تجربیات میدانی از سوی آقای امیر فاتحی، یکی از یاوران و همیاران مرکز TC امید کردستان، ادامه یافت. آقای فاتحی با تمرکز بر دورههای آموزشی برگزارشده در مرکز، به بررسی زمینههای گرایش به اعتیاد و بهویژه چالشهای دشوار دوران پس از درمان پرداخت. روایتهای وی، شکاف میان درمان فیزیکی و بازگشت اجتماعی را به خوبی ترسیم کرد.
در بخش دیگری از نشست، تنی چند از اعضای انجمن جامعهشناسی ایران (دفتر کردستان) و فعالین مدنی دیدگاههای علمی و پیشنهادهای عملی خود را پیرامون این پدیده مطرح کردند. همچنین، درمانجویان حاضر در جلسه با بیان «تجربههای زیسته» خود، به یکی از بزرگترین موانع در مسیر بهبودی، یعنی «عدم حمایت و عدم پذیرش اجتماعی» پرداختند. آنها تأکید کردند که انگ اجتماعی، گاه از خودِ اعتیاد ویرانگرتر است. یکی از درمانجویان در پیوند با این معضل به بیان این حقیقت تلخ پرداختند که ایشان از شش ماه پیش باوجود پاکشدن و بهبودی کامل، از طرف خانواده و جامعه پذیرش نشده و بهاجبار به مرکز برگشته و اکنون بدون وجود هیچ علایمی از اعتیاد زندگی خود را در این مرکز ترک اعتیاد سپری میکند. در پایان این نشست، بر ضرورت تداوم تعاملات میان انجمن جامعهشناسی ایران و مرکز TC امید کردستان در مسیر مقابله با بحران اعتیاد و فراهم نمودن بسترهای لازم به منظور آموزش و توانمندسازی درمانجویان، تاکید گردید.
