ماڵی کتێبی کوردی
هێمن و كاریگەرییەكانی لەسەر زمانی كوردی
عهزیز مهحموودپوور
تامی دەچێ واتە كە دەیجووی بە زار
خۆشە لە ڕێی دیدەوە بتكێتەخوار
بۆ وتە و هەستی دەروون چاوە، ڕێم
بەستەڵەكە گیانە هەرێمی وتار
«عەتری گڵۆڵانی»
بۆ یەكەمجار هێمن لە خەزەڵوەری ساڵی ۱۳۲۲ هەتاوی لە گۆڤاری ژمارە ۲ی «نیشتمان»، كە بیری كۆمەڵەی «ژ.ك»ی تێدا بڵاو دەكراوە، وەك نووسەر سەرهەڵدەدا. ئەو نووسراوە و شێعرانەی كە لە ماوەی نۆ ژمارەی «نیشتمان»دا لە هێمن بڵاو دەبنەوە لەچاو نووسراوە و شێعرەكانی دواتری كە پێگەی هێمن وەك دەنگێکی زوڵاڵی شێعری و تەنانەت نەسری كوردیش جێگیر دەكەن لاواز و تەنانەت ناكامڵن. بەڵام هەر لە یەكەم هەنگاوەكاندا هێمن دەریدەبڕێ كە لە بواری شێعر و پەخشانی كوردیدا دەنگێكی جیاوازە.
پێش ئەوەی بپەرژێینە سەر ڕەوتی گەشەكردنی زمانی هێمن لە بواری شێعر و پەخشاندا، باشتر وایە ئاوڕێك لەو زەمینە مێژوویی و كۆمەڵایەتی و بارودۆخە سیاسییە بدرێتەوە كە هەلی نەك بۆ هێمن، بەڵكوو بۆ زۆر نووسەر و شاعیری دیش ڕەخساند كە دواتر بەشێكی هەرە زۆر و بگرە تەواوەتی قورسایی ئەزموونی نوێبوونەی زمانی كوردییان لە بەستێنی شێعر و پەخشان كەوتە ئەستۆ. ئەزموونی بە دەق بوونی زمانی كوردی لە ڕۆژهەڵات لە قەوارەی گۆڤاردا، لە «نیشتمان»دا نموود پەیدا دەكا و خۆ دەردەخا. هەرچەند پێشتر شاعیرمان بووە كە شێعرەكانیان لە حوجرەی فەقێ و مەلای ئەدەبدۆست و دیوەخانی هێندێك ئاغای ئۆگری شێعر زارەوزار خوێندراونەوە و مووشەرعێنیان پێكراوە، بەڵام گۆڤاری نیشتمان یەكەم وێستگە بوو كە كۆمەڵێك شاعیر و نووسەری لێك خڕكردەوە و بە شێوەیەكی سیستماتیك دەستیان كرد بە كاری زمانی. بۆ یەكەمجار بوو كە لەم بەشە لە كوردستان زمان بۆ چەندین مەبەستی جیاواز كەڵكی لێوەردەگیرا و دیسانیش بۆ یەكەم جار بوو كە زمانی كوردی تواناییەكانی بۆ دەربڕینی واتای نوێ كە پێشتر بەتاقی نەكردبوونەوە و دەری نەبڕیبوون كەڵكی لێوەردەگیرا. دەسەڵاتێكی سیاسی، هەرچەند بەرتەسك، بووە پاڵپشتی زمان و زمان لە سۆنگەی ئەو دەستەڵاتە سیاسییە کەم مەودایە بناغەكانی ڕۆنران و بوو بە هیوایەكی لەبڕاننەهاتوو بۆ داهاتوو. ئەگەر ئێستا پاش حەفتا و پێنج ساڵ باس لەو دەسكەوتە زمانیانەی سەردەمی كۆمار دەكرێ، جێی خۆیەتی لەنگەرێك لەو پێوەندییە ئۆرگانیكەی نێوان دەسەڵاتی سیاسی و گەشەكردنی زمان بكەین كە كەس ناتوانێ نكۆڵی لە بوونی وەها پێوەندییەك بكا. هەرچەند كۆماری كوردستان لە باری زەمانییەوە ماوەیەكی كەمی خایاند، بەڵام كاریگەرییە فكری و فەرهەنگییەكانی و بەتایبەت زمانییەكەی تا ئەو ڕادەیە بوو كە دەتوانین وەك سەرەتایەك بۆ دەسپێك و بەخۆداهاتن و گوورانی زمانی كوردی لێرە چاوی لێبكرێ.
هەر وەك دەزانین هیچ زمانێك بەبێ پاڵپشتی دەسەڵاتێكی سیاسی نەیتوانیوە گەشە بكا و چیرۆكی زمانی كوردیش لەم رێسایە بێبەری نییە. جموجۆڵی زمانی لێرە وەختایەك دەست پێدەكا كە هێزێكی فكری كە پشتئەستوورە بە بیرێكی ناسیۆنالیستی خەست لە پشتی ڕادەوەستێ. بیرێكی ڕادیكاڵ كە لە حاند دیسكۆرسی زاڵ بەسەر كۆمەڵگادا، كە دیسكۆرسێكی تاكڕەهەند و پاوان خواز و ناوەندتەوەرە ڕادەوەستێ و بوونی خۆی ڕادەگەیەنێ. زمان یەكێك لە تەوەرە سەرەكییەكانی ئەم بیرە ناسیۆنالیستییە كە دەیهەوێ لە حاند زمانی ناوەنددا سەر هەڵبڕێ و بوونی فیزیكی خۆی لە فۆڕمی لاپەڕە و نووسراوەدا دەربڕێ. ئەم بیرە نوێیە بۆی گرینگە كە لە جەزبەی ناوەند كە هەموو بزاڤێكی فەرهەنگی و زمانی كۆنترۆڵ دەكا و زمانێك لە حاند تەواوەتی زمانەكانی دیدا زەق دەكاتەوە، ڕاوەستێ و بڵێ منیش هەم. لەم دیسكۆرسە نوێیەدا زمان نەك كەرەستەیەك بۆ پێوەندی بەڵكوو ئامێرێكی بەكەڵكە بۆ خەباتی نەتەوایەتی و تەنانەت بەهێزترین كەرەستەیە بۆ گەیشتن بە ئاواتە سیاسییەكان. لەم دۆخەدا زمان دەبێتە ناوەند و چەقی ئەو ململانە ناسیۆنالیستییە. بە چاو خشاندن بەو بابەتانەی لە گۆڤاری «نیشتمان»دا بڵاو بوونەوە، دەبینین زمان لەو كاركردە ئاساییەی خۆی كە سازدانی پێوەندییە لە نێو ئاخێوەرانی خۆی، چەندین پلە هەڵدەكشێ و كاركردی یەگجار جیاوازتر لە جاران لە ئەستۆ دەگرێ. زۆر ئەركی نوێی دەخرێتە سەرشان كە پێشتر نەخراونە ئەستۆی. زمان دەبێتە ئامێری دەربڕینی فكرێكی نوێ و كەرەستەیەك بۆ ئاگاداركردنەوەی كۆمەڵانی خەڵك. دەبێتە بڵیندگۆیەك كە هاوكات هەم شەڕی فكری و هەم كاری مەزهەبی و دینی و هەمیش كاری هونەری و جوانیناسانەی پێدەكرێ. سەیر ئەوەیە كە زمانی كوردی لەسەردەمی كۆماردا ئێستا ڕێسامەند نەبووە و تەنانەت لە باری ڕێزمانییەوە شتێكی ناكامڵە و ئەو رێنووسەی شێعر و ڕستەكانی پێ دەربڕاوە شتێكی سەرەتاییە كە دواتر لە نووسراوەی شاعیران و نووسەراندا و لە بەرهەمی ئەواندا گەشە دەكا و پێدەگا. بەڵام ئەو لاوازییە تكنیكیانە هیچیان نابنە بەربەست بۆ داڕژانی ئەو هەرێمە زمانییە كە لە داهاتوودا دەبێتە گەورەترین هۆكار بۆ لەناو نەچوونی خودی زمان. كۆمار لە ماوەی ئەو چەن مانگەی لەو جوغرافیا بەرتەسكەی كوردستاندا ژیا،توانی كاریگەری یەگجار قووڵ لەسەر زمان دابنێ. زمانی كوردی لێرە دابەش دەبێ بە پێش كۆمار و دوای كۆمار. زمانی پێش كۆمار زمانێكی سروشتییە كە ئەركی سەرەكی ئەو سازدانی پێوەندییە. زمانێكە كە حەیران و بەندی پێ دەكوترێ و هیچ كات دەرفەتی بۆ نەلواوە لایەنە ستاتیك و فۆڕمە جۆراوجۆرەكانی لە بەستێنێكی ئارامدا سەرهەڵدەن. زمان دیاردەیەكی قاچاغە و زاتی نییە و بۆی نییە لە حاند زمانی ناوەنددا سەرهەڵبڕێ و دەنگ دەربڕێ. زمان زمانێكی خێڵەكییە و لە خزمەت ڕاپەڕاندنی ئەركە ساكارەكانیدا. ئەو كاتەش كە شێعری لەلایەن چەن شاعیرێكەوە پێ نووسراوە بە شێوازێكی تۆخ لەژێر كاریگەری نۆرمی زمانی فارسی و عەرەبی دابووە و پێكهاتەی زمان پێكهاتەیەكی كوردی نییە و ئاوێتەیەكە لە وشەی فارسی و عەرەبی.
بەڵام لە پاش كۆمار و دەرچوونی گۆڤار لە لایەن ئەندامان و دامەزرێنەرانیەوە زمان لەو حاڵەتە سروشتی و تەك ڕەهەندییە دەخەڵەسێ و بەرپرسیارەتی نوێی دەكەوێتە ئەستۆ. دەبێتە كتێب و لە قوتابخانەكان بە منداڵان دەكوترێتەوە. لایەنی سۆزدارانە لە فۆڕمی شێعردا سەرهەڵدەدەن. هەرچەند ئەدەبی فۆلكلۆر زۆر لایەنی جوانیناسانەی زمانی ئێمەی لە هەناوی خۆیدا ڕاگیر كردووە، بەڵام زمان و فۆڕمی ئیحساسی زمان بۆوەی بەردەوام بژێتەوە و گوڕی نوێی وەبەر بێتەوە، پێویستی بەوەیە كە لە فۆڕمی نوێی دەربڕین و بە تایبەت لە قەوارە ئیحساسییە مۆدێڕنەكاندا دەرببڕدرێت. بە واتایەكی دیكە زمان نابێ بوەستێت بەو فۆڕمە فلكلۆریكانە و پێویستە لە هەموو قۆناغە مێژووییەكاندا گەرووی تایبەتی هەبێ بۆ دەربڕین و زمانساز و زمانوێژی سەردەمی خۆی هەبێ بۆوەی لە فەوتان ڕزگاری بێت و ڕۆژلەگەڵ ڕۆژ جەغزی واژە و تەعبیرە ئیحساسییەكانی بەرتەسك نەبنەوە و لە كەمی نەدەن.
بۆ یەكەمجار زمانی تەنز لەلایەن هەژاری موكریانییەوە لە فۆڕمی پەخشان و بە شێوەی دیالۆگ لە نێوان دوو كەسایەتیدا دەقی پێدەنووسرێ. بۆ یەكەمجار بابەتی زانستی بەم زمانە بڵاو دەكرێتەوە و تەنانەت هاوتا بۆ تێرمە نامۆكان دەبیندرێتەوە و بەرامبەری كوردییان بۆ دادەندرێ. بابەتی ئایینی پێ دەنووسرێ. زمان هەنگاوبەهەنگاو ئامێری نوێ و ئیمكانی نوێ دەخاتە بەردەست بەكارهێنەرانی و زۆر پەنجەرەی تازەی بە ڕوودا دەكرێتەوە كە دەبنە بەردی بناغە بۆ داهاتووی زمانێك كە چارەنووسی لە بەرزەخی مان و نەماندایە. هەرچەند لە ڕواڵەتدا كۆمار نسكۆ دێنێ بەڵام ئەو بناغە زمانییەی كۆمار دایدەمەزرێنێ لە بیر و مێشكی ئەو كەسایەتییانەی پەروەردەی كردوون درێژە بە پەیدا دەكا و بەردەوام دەبێ. هێمن لەو كەسانەیە كە كۆمار پەروەردەی دەكا بۆ دواڕۆژی زمان. هەرچەند ئەو پێکهاتە سیاسییە دەڵەمەیە تەنانەت یەك ساڵی تەواویشی نەخایاند، بەڵام پێكهاتە فكری و بەتایبەت ئامانجە زمانییەكانی لە ڕووحی شاعیر و نووسەراندا درێژە بە ژیانی خۆی دا. ئەو سنوورە نوێیانەی زمان تەجرەبەیان دەكا نەك نەزۆك و قەتیس نابن بەڵكوو پەل داوێن و تەشەنە دەستێن و دەبنە داری باڵابەرز. زمان یەكەم بناغەكانی خۆی لە بەستێنی گێڕانەوەی مۆدێڕن دادەڕێژێ. ڕۆمان و چیرۆكی پێدەنووسرێ. ئەو نووسەرانەی گۆڤاری نیشتمانیان بەڕێوە بردووە لە داهاتوودا سنوورەكانی زمان پەرەپێدەدەن و ڕۆماننووس و چیرۆكنووس و وەرگێڕ و فەرهەنگ نووسی گەورەیان تێدا هەڵدەكەوێ كە بە هۆی ئەو ئاواتەی كۆمار لە دڵیدا چاندوون لە غوربەت و پەڕیوەییش بێهیوا نابن و درێژە بە ئاواتی زمانی كۆمار دەدەن و وزە شاراوەكانی زمان هەتا ئەو جێیە پەرە پێدەدەن كە ئێمە ئەوڕۆ كەمتاكورت دەتوانین زۆربەی هەرە زۆری دەقەكان و چەمكەكان بەو زمانە دەرببڕین. یەكێك لەو كەسانەی كە بێگومان قورسایی بەشێكی هەرە زۆری ئەو ڕەساڵەتە مێژوویەی كەوتۆتە ئەستۆ هێمنە كە بۆتە سەمبولی ئەو ئاواتە زمانی و سیاسییەی كۆمار. هێمن نموونەی پڕشنگداری سەركەوتن و بەردەوام بوونی ئاواتی فەرهەنگیی كۆمارە لە فۆڕمی زماندا. هێمن بەهۆی بەردەوامبوون لە ئەزموونی زمانی خۆیدا لە درێژەی زەمان، دەبێتە خاوەنی پێگەیەكی واڵا و بەرهەمە زمانییەكانی بە هۆی وزە و بڕشتی لەبڕان نەهاتوو، بوونە دەقی كلاسیك و بەردەوام خۆ ڕادەگوێزنە هەموو قۆناغێكی زەمانییەوە.
لێرەدا حەول دەدرێ لایەنە بەرچاو و دیارەكانی پێگەی هێمن و ئەو كاریگەریانەی كە لەسەر زمانی كوردی بە گشتی و زمانی ئەوڕۆی كوردی بوویەتی بخرێتە ڕوو و ڕوون بكرێتەوە. هەرچەند دەكرێ باسی دەسكەوتە زمانییەكانی هێمن لە حەوزەی شێعردا بكرێ، كە بێگومان لەم بوارەشدا پشكی هەرەگەورەی لە نوێبوونەوەی زمانی كوردی وەبەر دەكەوێ.
حەولی ئەم وتارە پتر ئەوەیە كە دەسكەوتەكانی هێمن لە بواری پەخشاندا دەستنیشان بكا و قامكی ئاماژەیان بۆ ڕادێرێ. ئەم پێداگرییە بۆ ئەوەیە كە خودی هێمن لە چاوپێكەوتنێك كە لەگەڵ گۆڤاری مامۆستای كورد بوویەتی دەڵێ كە من بە ناچاری ڕووم كردۆتە شێعر و بێتوو لە وڵاتێكی دیكە بام دەبوو چیرۆكنووس یان ڕۆماننووس بام و زۆربەی خوێندنەوەكانم پتر لەوەی كە شێعر بن ڕۆمانن. نەسر و نووسینی پەخشان بۆ هێمن واتایەكی دیكەی بووە. واتایەك كە لەوێدا بەبێ ئەوەی بەرتەسکییەکانی قاڵبی شێعر جەغزی جووڵانەوەی بەرتەسك كاتەوە، كار لەسەر ڕستە دەكات.
هەر وەك ئاماژەی پێكرا یەكەم پەخشانی هێمن لە گۆڤاری ژمارە دووی «نیشتمان»دا و لە ژێر ناوی«خۆت بناسە» بڵاو بۆتەوە. ئەم وتارە لە باری ناوەڕۆكەوە بەرهەمێكی تەعلیمییە كە هێندێك نەسیحەتی لەخۆ گرتووە.«گیانەكەم؛ كوردەگیان بە قسەی برای خۆت بكە، لە خەوی نەفامی هەڵسە، تۆزێ لە حاڵی خۆت وردبەوە. هۆشت بێنەوە بەر خۆت، قۆڵت هەڵماڵە. بە هەموو هێزی خۆت بقیژێنە بڵێ: ئەمنیش ئادەمیزادم، حەقی ژیانم هەیە ئەمەوێ وەكوو خەڵك ئازاد و سەربەست بژیم. سەربەخۆییم دەوێت و حەقی مەشرووعی خۆم داوا دەكەم، لە دیلی و ژێردەستی دراوسێكان جاڕس بووم و ئەمەوێت ڕزگار ببم.»(گۆڤاری نیشتمان ژمارە۲ خەزەڵوەری۱۳۲۲)
ئەوە یەكەم نووسراوەی هێمنە لە قەوارەی نەسردا و هەر وەك دیارە بابەتێكی ئاساییە كە شێوەی دەربڕینی هێندێك لە وشەكانی تەنانەت بە دوورن لە شێوەزاری موركریانی كە دواتر دەبنە تایبەتمەندی هەرە بەهێزی دەقەكانی هێمن، بەڵام سەرەڕای ئەوەش تایبەتمەندی ساختاری ئەم دەقە وەختایەك پتر خۆ دەنوێنێ كە دەقی دوای ئەم نووسراوەیە لە گۆڤاری نیشتماندا دەخوێنینەوە.
«مەحكەمەی مەنحووسی استقلال
دوای قیامی شیخ سەعید كە اختلالیكی ملی كورد بوو لەبەر بی احتیاطی مجبورا بیموقع دەس پیکرا و نەتیجه به گیرانی شیخ سەعید ئەفەندی رەئیسی اختلال و هەندیك لە مدیرانی قیام تەواو بوو…)(گۆڤاری نیشتمان لاپەڕەی ۴۲ ئامادەكردنی عەلی كەریمی. بنكەی ژین.۲۰۰۸)
ئەم نووسراوەیە كە گوزوگومەت دوای دەقی هێمن هاتووە لە گۆڤاری نیشتماندا، بە جوانی هەنگاوی گەورەی هێمن لە بواری پەخشاندا ڕوون دەكاتەوە. نووسراوەكەی هێمن پشت ئەستوورە بە فۆڕمێكی زمانی كە فۆڕمێكی ساكار و مورسەلە و هەرچەند سەرەتاییترین نووسراوەی ئەوە بەڵام هێڵە سەرەكییەكانی بەرهەمە زمانییەكانی ئەوی تێدایە. نووسراوەی«مەحكەمەی مەنحوسی استقلال» لە بنەڕەتڕا پێکهاتەیەکی كوردی نییە و نەسرێكی میرزایانە و كۆلكەمەلایانەیە كە كاریگەری زمانی فارسی و عەڕەبی بەسەرەوە دیارە و لە درێژەی كاری زمانی شاعیرانی پێش كۆماردا و تەنانەت هێندێك لە شاعیرانی هاوتەریبی كۆماریشە كە نەیانتوانی لە ژێر كاریگەری زمانی شاعیرانێكی وەك وەفایی و ئەدەب و مەحوی و نالی بێنە دەرێ و كارە زمانییەكانیان دەمەلاسكەیەكی بێتام و چرووكە لەو شاعرە بەرزانە. بەڵام بەپێچەوانە پێكهاتەی زمانی هێمن لە دەقی «خۆت بناسە»دا پێكهاتەیەكی بە تەواوەت جیاواز و دەربڕینێكی بە تەواوەت پشت ئەستوور بە تواناییەکانی زمانی كوردی و بە تایبەت شێوە زاری موكریانی. هەرچەندێكی زەمان تێدەپەڕێ و هێمن و هاوڕێیانی پتر بەم شێوەزارە دەق بەرهەم دێنن، هێز و بڕشتی ئەم شێوە زارە كە پاڵپشتێكی بەربڵاوی فۆلكلۆر و وشەی ڕەسەن كە پڕاوپڕی هێزی ئیحساسی نوێن لە پشتە دەردەكەوێ. هێمن پشت لەو زمانە سواوە شاعیرانەیەی مەودایەكی زەمانی زۆرە شێعری پێدەنووسری هەڵدەكا و بە دوای وزە نوێیەكانی زماندا دەگەڕێ. هێمن پێشەنگی نوێبوونەی زمانە لە قۆناغێكی زەمانی تایبەتدا كە زمان تێكەڵ بە بیرێكی ناسیۆنالیسمی بووە. زمان وەخەبەر هاتووە و دەیهەوێ خۆی لە وشەی زمانە باڵادەستان بپاڵێوێ و وەك زمانێكی سەربەخۆ كە ڕژدە لەسەر ئەوەی خۆبژیو بوونی خۆی لە حەوزەی دەربڕیندا بسەلمێنێ چاوی لێبكرێ. سنووری جیاوازییەكانی خۆی چ لە فۆڕمی شێعر و چ لە فۆڕمی بەتایبەت ڕستەدا دەست نیشان بكا. ئەو ئاواتەی لە بەستێنی سیاسیدا وەدینەهات، زمان توانی لە هەناوی خۆیدا بە ئامانجی بگەیەنێ.
هێمن حەول دەدا سنوورەكانی زمانی كوردی هەراو كاتەوە و چێژێكی دیكە بە جوانییەكانی زمان و فۆڕمی سۆزدارانەی زمان ببەخشێ. سەرلەبەری حەولی هێمن ئەوە بووە كە جیاوازییەكانی پێکهاتەی نەحوی زمانی كوردی بە شێوەیەك لە بەرهەمە زمانییەكانیدا زەق كاتەوە كە ڕەسەنایەتی و شەخسییەت ببەخشێ بە زمانی كوردی. مێژوویەكی دوور و درێژی هەست و سۆز و جوانیناسی زمان لە بەرهەمەكانی هێمندا چڕ بۆتەوە كە پێگەیەكی تایبەت بەو دەبەخشێ. تەواوەتی ماندوو بوونی هێمن بۆوە بووە پێكهاتێكی زمانی نوێ لە حەوزەی شێعر و پەخشاندا داڕێژێ كە هەڵگر و دەربڕی لایەنێكی ئیحساسی و ستاتیكی زمانی بێت كە پێشتر ڕێی تێ نەبراوە. هەرچەن هێمن بە هۆی تەوازوعێكی كە بوویەتی خۆی بە شاگردی سەیفی قازی دەزانێ و ئەو بە ڕچەشكێنی نوێبوونە و پاڵاوترانی زمان بۆ تەعبیری نوێ دادەنێ بەڵام ڕاست ئەوەیە كە ماكەی سەرەكی و موهەندیسی ڕاستەقینەی نوێبوونەوەی زمانی كوردی و زەق كردنەوەی شێوەزاری موكریانی بە تایبەت لە پەخشاندا هێمن بووە. زمان لە نەسری هێمندا دەگاتە تەشقی جوانی خۆی و هاونشینی وشە و ئۆقرە گرتنی جوانی لە ڕستەدا چێژێكی بێوێنە بە بەردەنگ و بە زمان دەبەخشێ كە لە مێژووی نووسینی كوردیدا ناتوانین جێگرەوە و هاوشانێکی بۆ ببینینەوە. هەر وەك پێشتر ئاماژەی پێكرا هێمن لە نووسینی نەسردا پشتئەستوورە بە فولكلۆر كە تژییە لە سادەگی و سەمیمییەت و بە ئاسانترین شێواز ئەوەی دەیهەوێ بیڵێ دەیڵێ. هێمنیش بۆ داڕشتنی ڕستەكانی كەڵك لەو تەمهیدە ساكارە وەردەگرێ و بۆ دەبڕینی ئەو چەمک و واتایانەی وا مەبەستییەتی هانا دەباتە بەر ئەو وشە ناسیاوانەی لە خوێنی كۆمەڵگادا دەگەڕێن. ئەو پێكهاتە ڕیوایەتییەی پێشەكی «تاریك و ڕوون» یانی «لە كوێوە بۆ كوێ»ی پێ گێڕدراوەتەوە نموونەی سەرچڵ و بێوێنەی گێڕانەوە و نەسری كوردییە. هەرچەند هێمن لە پێشەكییەكی كورت كە لەسەر وەرگێڕانی شەڕفنامەی هەژاردا نووسیویەتی ئاماژە بەوە دەكا كە ئەو دەقە كوردییە دەبێ ببێتە بەردی بناغە بۆ زمانی یەكگرتووی كوردی، بەڵام هەموو دەزانین ئەو نەسرەی كە شەڕەفنامەی پێ وەرگێڕدراوە شتێكی ئاهەنگین و موسەججەعە و بۆ ئەم مەبەستە بڕێك قورسە. لێرەشدا هێمن گەورەیی نواندووە و قەت باسی ئەو هەموو وزە و توانستەی نەسری خۆی نەكردووە كە بۆ ڕۆنانی زمانێكی یەكگرتوو لە هەناوی خۆیدا هەڵیگرتووە. زمانی هێمن خاوەنی ئەو دینامیكە زمانییە هەیە كە بكرێ پێكهاتەی زمانێكی ستاندارد و یەكگرتووی لەسەر دامەزرێنی. پاش ساڵەها لە تێپەڕبوونی زەمان دەقەكانی هێمن پڕن لە تەننازی زمانی و پڕن لە عیشوەی زمان. دەست رەنگینی هێمن هەلومەرجێكی زمانی تایبەتی ڕەخساندووە كە بۆتە سامانێك لە چێژ و جوانی زمان. نەبەتڵان و نەفەوتانی چێژ لە دەقەكانی هێمن وەك پێشتر باسمان كرد دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ڕەساڵەتە مێژووییەی كە زەمان و زمان بەویان بەخشیوە. زمانی هێمن هەڵگری تەواوەتی ئەو چێژە فولكلۆریك و ئیحساسە مۆرەیە كە بە درێژایی سەدەكان لە زماندا كۆبۆتەوە. هەر بۆیە دایم تازەیی و شلكی خۆی دەپارێزێ و ڕایدەگوێزێتە داهاتوو، داهاتوویەكی دوورە دەست.
ڕۆڵی هێمن تەنیا وەك شاعیر و پەخشاننووس كە لێهاتوویەكی بەربڵاوی بەسەر كاری خۆیدا هەیە بەرتەسك نابێتەوە، بەڵكوو هێمن وەك دیاردەیەكی زمانی كە ئاگاداری كەموكووڕی و دەستڕۆیشتوویی زمانە لە قەوارەی زمانەوانێكدا دەردەکەوێ. بیروبۆچوونەكانی سەبارەت بە كێشەی زمان ئێستاش هەر تازەن و جێی بایەخ و تێڕامان. ئەو تێزەی هێمن لەسەر زمان بە گشتی و زمانی كوردی بەتایبەتی لە وتاری«ئەركی بەیان لە هەلومەرجی ئێستادا» دەریدەبڕێ، تێزێكی زانستییە سەبارەت بە زمان. ئێستاش هەلوێستێکی عەقڵانییە كە سەبارەت بە زمانی كوردی و داهاتوو و چارەنووسی ئەو زمانە گیراوەتە بەر. لەم وتارەدا هێمن بە چاو خشاندن بەو زمانانەی كە دراوسێی زمانی كوردین وەك توركی و فارسی و عەرەبی، لەو هەڵوێستە زمانیانە دەدوێ كە ئەو زمانانە ڕەچاویان كردووە. لەو حەولە نەزۆكانە دەدوێ كە بیری شۆوینیستی لەو هەرێمە فەرهەنگیانە حەولیانداوە زمان لە وشەی بیانی بپاڵێون و دایماڵن لە هەرچی وشە و تەنانەت حەرفی بێگانەشە. لەو شكستە زمانیانە دەدوێ كە دوو زمانی توركی و فارسی بەتایبەتی تووشی هاتن و نەیانتوانی ڕێڕەوی سروشتی زمان لەگەڵ ئەو بیرە شۆوینیستییە بگونجێنن و زمان هەر بەو ڕێچكەیەدا ڕۆیشت كە دەبوو بڕوا. هەڵوێستی هێمن سەبارەت بە پرۆسەی گەشەكردنی زمانی هەڵوێستێكی مۆدێڕنە و لەسەر ئەو بڕوایە دامەزراوە كە دەسكاری كردنی زمان لە لایەن دەسەڵاتی سیاسی یان بیرێكی شۆوینیستی كە پێیوایە ڕەگەزی ئەو ڕەگەزێكی جیاواز و بێگەردە و لە ئاكامدا دەبێ زمانەكەشی پاك و بێگەرد بێ و وشەی بیانی لێ دەربهاویشترێ، هەنگاوێكی هەڵەیە كە لە نیهایەتدا تووشی شكست دێ. هێمن لەگەڵ كراوەیی زمان و ئاڵ و وێری زمانی دایە. هێمن لەگەڵ دێمۆكراسی زمانی و پلۆرالیسمی زمانییە و زمان وەك بوونێكی ئۆرگانیك و خاوەن شعوور دەبینێ كە كە بەبێ ئەوەی قبووڵی دەسكاری نامەنتقی و غەیرەعەقڵانی بكا ڕێگای خۆی دەبینێتەوە. هێمن لەگەڵ زمانێكی ئاوێتە و تێكەڵاو كۆكە كە توانست و وزە و بڕشتی خۆی لە تێكەڵاوی زمانەكانی دی وەدەست هێناوە. هەر بۆیە پێیوایە هیچ زمانێك قەڵایەكی داخراو نییە كە زمانەكانی دی زەفەری پێنەبەن و كاریگەری لەسەر دانەنێن. بە بڕوای ئەو خۆ قەتیس كردن لە چوارچێوەی بەرتەسكی وشەكانی خۆت بەبێ ئەوەی بەهرە لە وشە و تەعبیر و هێزی زمانەكانی دی وەرگری، مەرگی زمان و مەرگی دینامیك بوونی زمانە. ئەو بە تەواوەت دژ بەو كەسانە دەوەستێتەوە كە لە دەرەوەی ئەم پڕۆسە زمانیەن و دژ بە ئاڵ و وێری زمانین. «لەم نێوەدا تەنیا ئێمەین وەك كەڵی كۆتانێ لە مەیدان چەقیوین، چاومان لە هەوا بڕیوە، فیزمان ناهێنێ لە كەس وەرگرین و ئاگاشمان لێ نییە چۆنمان لێ وەردەگرن. نازانم ئەم فیز و هەوایە، ئەم بەرزەدەماخییە و ئەم لەخۆبایی بوونە، لە كام پلەمان هەڵدەدێرێ، نازانم كەی سەرەنگرێ دەبین؟…»(سەرجەمی نووسینی هێمن، هەواری خاڵی، لاپەڕەی ۲۷ و ۲۸ چاپی ئاراس)
هێمن مەترسییەكانی دۆگماتیسمی زمانیمان وەبیر دێنێتەوە و ئەوەی كە هەر زمانێك لە ئاڵووێر لەگەڵ زمانەكانی دیدا مانا پەیدا دەكا.
وەك نموونەی مەیدانی ئاماژە بەو پاشاگەردانییەی لە كوردستانی عێراق هاتۆتە ئارا و زمان تووشی قەیرانێكی بنەڕەتی بووە دەكا كە لە ئاكامی ئەو ڕەفتارە زمانییە سەقەتەی كەسانی بەڕواڵەت شارەزا لە زماندا ڕەچاویان كردووە هاتۆتە ئاراوە. ئەو دۆخە قەیراناوییە زمانییەی كوردستانی عێراق بە شەوەزەنگ نێودێر دەكا كە كەس سەرەندەری لێناكا. بە بڕوای هێمن بێتوو ئەو پاڵاوتن و بژار كردنە لەسەرەخۆ و ئامانجدارەی پیرەمێرد دەستی پێكردبوو بۆ هەڵوەژاردنی هێندێك وشەی سەقیل و قورس و ناتەرزی بیانی و جێگیر كردنی وشەی ساكار و ڕەسەنی كوردی هەروا بە هێمنی درێژەی كێشابا زمان تووشی ئەو لێڵییە نەدەبوو كە ئێستا بووە. هێمن بە تەواوەت دژی داتاشینی وشەی ناقۆڵا و لە بەرامبەردا كۆكە لەگەڵ ئەو واژە بیانیانە كە بە شێوەیەكی سروشتی هاتوونە نێو تان و پۆی زمانەوە. ڕوانگەی مۆدێڕنی زمانەوانیش ئەم بیرەی هێمن پەسند دەكا كە لەوێدا زمانەكان لەجیات ئەوەی خۆ لە جەغزێكی بەرتەسكدا قەتیس كەن دەكەونە معامەلەیەكی زمانی لەگە زمانەكانی دی و كەموكووڕییەكانی خۆیان بۆ دەربڕینی چەمك و واتای لە زمان نەهاتوو بە وشە و تەعبیری ئەو زمانانە تێهەڵدێننەوە و چارەسەری دەكەن. لەم ڕوانگەیەدا زمانەكان دوڕگەی تاك و دوورە دەست نین، بەڵكوو قەوام و بەردەوام بوونیان بە هۆی تێكئەنگوان و تێكترنجان لەگەڵ زمانەكانی دییە و سنوورەكان كاڵن نەك تۆخ و بە سیمی خاردار پاوان كراو. لەم بۆچوونە نوێیەدا زمانێك كارامەیە و دەربڕ كە سنوورەكانی بەسەر ئامیانە زمانی و توخمە زمانییەكانی بەدەر لە چوارچێوەی خۆی دانەخا و لەگەڵ ئەو دنیا زمانیانەی دی بكەوێتە ئاڵووێرێكی دوولایەنە. زمانێك زیندوو و بەردەوامە كە وەرگرێكی باش بێ و بتوانێ پێداویستییە لە بڕان نەهاتووەكانی خۆی بۆ دەربڕینی چەمكە نوێیەكان لە سۆنگەی زمانەكانی دی قەرەبوو بكاتەوە. بە بڕوای هێمن لە كوردستانی عێراق كە مەیدانێكی هەراوتری بووە بۆ نووسین بە كوردی، ڕاست لەو حەلەدا قەیران سازدەبێ كە ئەو سیكلە تەبیعییە بەراوەژوو دەبێتەوە و ئەو كەسانەی كاری زمانی دەكەن نەك درگا لەسەر ئەو هاوكارییە زمانییە دادەخەن بەڵكوو دەست دەكەن بە پاڵاوتنی زمان لەو وشانەی بە شێوەیەكی مێژوویی و سروشتی لە هەناوی زمانی كوردیدا جێگیر بوون. پێشنیاری ئەم كەسانە بۆ ئەم كارە داتاشینی وشەی نوێیە كە خودی ئەم وشانە هەتا لە زماندا دەبنە دیاردەیەكی ناسیاو و و لە هۆنەی زماندا دەتوێنەوە زۆری پێدەچێ و كارەكەش هات و نەهاتی هەیە. هێندێك وشە بەختەوەرن و قبووڵ دەكرێن و هێندێك وشەش زمان قەتیان بە مڵكی خۆی حیساب ناكا. لێرەدا زمان تووشی ئاڵۆسكانێكی بنەڕەتی دێت و لە جیات ئەوەی دەربڕی واتاكان بێت دەبێتە لەمپەرێك بۆ دەربڕین. هەر بۆیە زۆر جار لە كاركردی سەرەكی خۆی كە سازدانی پێوەندییەكی ئاساییە دەوەستێ و لە گۆ دەچێ. ئەم دیاردەیە لە زمانی كوردیدا ئێستاش بە داخەوە هەر بەردەوامە و یەكێك لە نەخۆشە درێژخایەنەكانی ئەم زمانەیە.
ڕێكار و پێشنیاری هێمن بۆ ئەم گرفتە زۆر ساكار و كاربوردییە. هێمن دەڵێ هەرچەن بیچم و ڕواڵەتی هێندێك وشە بە تەواوەت غەیرە كوردین بەڵام بەهۆی ئەوەی لە درێژەی زەماندا تێكەڵ بە زمانی كوردی بوون و لە فۆڕمی ڕستەدا بە شێوەیەكی سروشتی لەگەڵ وشەی كوردی «جۆش» دەخۆن، پێویست ناكا لە جیات ئەم وشانە وشەی نوێ و ناتەرز داتاشین. بەڵام لە هەمان كاتدا هێمن لە مەترسییەكی گەورە دەمانسڵەمێنێتەوە و ئەویش پێكهاتەی ڕستەیە. هێڵی سوور لە لای هێمن نەك وشە بەڵكوو پێکهاتەی ڕستەیە كە ماكی سەرەكی هەر زمانێكە. لە ئاكامدا بەم خاڵە دەگا كە بۆ پەرەسەندنی تواناییەكانی زمان دەبێ دوو خاڵ ڕەچاو بكرێ، یەكەم بەرهەمهێنانی زمانی «پاك»، دوو پاراستنی «ڕێزمان». بۆ وەدیهاتنی ئەم دوو پێشنیارەش پێیوایە دەبێ بەرهەمە ئەدەبییەكان لە زمانەكانی دیڕا ڕاماڵینە چوارچێوەی زمانی خۆمان هەتا لەم سۆنگەیەوە هەم توانست و بڕشتی زمان پەرە بگرێ و هەمیش ڕێبەرێتە كەموكووڕییەكانی خۆی.
وەك ئاخر تێبینی بەرهەمێكی زمانی دیكەی هێمن دێنینە بەر باس و لە كۆتاییدا ئاوڕێكی بچووك لە ئاخر مەنزڵی هێمن كە وەڕێخستنی گۆڤاری سروە بوو دەدەینەوە و كۆتایی بە كارەكەمان دێنین.
هێمن لە نووسینی نەسری مورسەل و سادە كە لە عەینی حاڵدا قووڵاییەكی لەڕادەبەدەری تێدایە لێهاتوویییەكی سەیروسەمەرەی هەیە. بەڵام لە نێو نووسراوەكانیدا هەڵوارتەیەک بەدی دەكرێ كە ناڵێم قورسترین نەسری كوردی بەڵام بێگومان یەكێك لەو نەسرانەیە كە هیچ فەرهەنگ و لۆغتنامەیەكیش ناتوانێ دەروەستی بێ. «ڕاوەتاژی» لەو بەرهەمانەیە كە زمان لەوێدا چەق و ناوەندی سەرەكی دەقەكەیە و تەنیا دەقی هێمنە كە لەبەر خودی زمان و زەروورەتێكی زمانی نووسراوە. ئەم دەقە پڕاوپڕی تێرم و دەستەواژەی تایبەتە كە لە هیچ فەرهەنگ لۆغەتێكدا ناتوانی ماناكەیان بدۆزیەوە لەم بارەوە شتێكی بێوێنەیە. سەیرتر ئەوەیە كە سەرەڕای ئەوەی مانای وشەكان نازانی بەڵام لە تێكتەنران و هاونشینی وشەكان هەستێكی جوانیناسانەی تایبەت لە خوێندنەوەیان دەبینی. ڕستەبەڕستەی ئەم دەقە كاری لەسەر كراوە. هێمن لەم دەقەدا وەك مێعمارێك بینایەكی زمانی مەزنی ڕۆناوە كە واتایەكی دیكە دەبەخشێ بە زمان و هێزی زمانی. هەر وەك كوترا ئەم بەرهەمەی هێمن تەنیا بەرهەمێكە كە بە تەواوەت بۆ مەبەستێكی زمانی تایبەت نووسراوە كە ئەویش پاراستنی زمان و ئەو تێرم و دەستەواژانەن كە لە بەستێنێكی تایبەتدا لەكار دەكرێن و هێمن بە هەستكردن بەم مەترسییە كە لە داهاتوودا بەهۆی ئەوەی ئەم بوارە كاركردێكی عەمەلی لە كۆمەڵگادا نامێنێ و ئەگەری لەنێوچوونی ئەو ئیستلاحانە بەقەوەتە دێت ئەو وشە و ماكە زمانیانە لە دەقێكدا دەپارێزێ. هەرچەند ئەو ئیستلاحانە لە زمانی ئەوڕۆدا زۆر بە دەگمەن لەكار دەكرێن بەڵام ئەو فۆڕمە لە زمان و دەربڕین بۆ هەمیشە لە دەقەكەی هێمندا پارێزراون.
«بابردەڵە وەك لەشكری بەزیو و شكاو ڕەتێنرا، خۆی بۆ نەگیراوە، بڵاو بوو، پووش و پەڵاش وەك ترسەنۆك و دوورەپەرێزان خۆیان لە خوارەبایان گرت، لە نەدیو و پەسیو و بوودڕ و كەنداڵان خزین، هەوار خاڵی بوون، چادر و چیخ پێچرانەوە، سێپەك هەڵپەسێران، مەشكە بەرچیغیان تێهەڵكێشرا و لە بن مچی قورماوی نران،دۆدانە و شیرمەشك لە خەرارە كۆنان پێچران و لەبەر هەیوان و بێڵا بە سینگ داكران، نێرەی بێخێر هەڵاوەسران، گوریس و پەتك هەڵوێزنران، شەنگەبێری قۆڵچاغەیان داڕنی، بووزەڵە و بەربێنكەیان شانەوشان كرد، جامی مەڕدۆش و گادۆشكەیان لە بن پێڕك و هەرزاڵان ئاخنی…»
ئەم شێوازە گێڕانەوەیە و ئەم چەشنە زمانبازییە تەنیا بە هێمن دەكرێ. هێمنێك كە بۆخۆشی دەزانێ ڕاوێژی زمانی و چۆنیەتی ئاڵووێر لەگەڵ وشە لە نەسردا جیاوازە. هەروەك پێشتر ئاماژەی پێكرا هێمن و زمانی هێمن ئاوێتەیەكە لەو ئیحساس و تەراوەتەی بە دێژایی سەدەكان لە زماندا كۆبۆتەوە. زمان، هێمن وەك نموودی شێعر و نەسر بۆخۆی دەست نیشان دەكا و ڕەساڵەتی ڕیوایەتگەری پێدەبەخشێ. هێمن لە باڵادەست كردنی ڕاوێژی موكریانی چ لە شێعر و چ لە نەسردا كاریگەرترین كاراكتێرە لە بەستێنی ئەدەبیاتدا.
وەك ئاخر وێستگە ئاوڕێكی بچووك لە دوایین دەسكەوتی هێمن دەدەینەوە. هێمن بە كار لە گۆڤاری نیشتماندا ژیانی ئەدەبی دەست پێدەكا و بە دامەزراندن و وەڕێخستنی گۆڤاری سروە ژیانی بە ئەنجام و كۆتایی دەگا. سروە لە چركەساتەكانی ژیانی پڕ لە ناهومێدی هێمندا كە تەرە بووە و نێوونێونیتەی زۆری لە دووە هەڵدەدا. هێمنێك كە لە باری ڕووحی و كەسێتییەوە تێكڕووخاوە و هەتا لێواری نائومێدی هەڵدێردراوە، بەرپرسیارەتی سروە لە ئەستۆ دەگرێ. ئەم بەرپرسیارییە نەك نەبووە هۆی ئۆقرەیی بۆ هێمن بەڵكوو ئەوندەی دیش بە خراپ نێوی دەزڕێ. بەڵام ماندوو نەبوو و درێژەی بەو ڕێیە دا كە پێیوابوو بۆ داهاتووی زمان گرینگە. سروە شەپۆلێكی بەرینی زمانی وەگەڕ دەخا و وزە و نێوی نوێ لە حەوزەی شێعر و چیرۆك و ڕۆماندا سەرهەڵدەدەن. قورسایی هێمن بووە ئیعتباری سروە و ئەویش بوو بە ڕووگەیەك بۆ ئەو تازە لاوانەی دەروویەكیان شك نەدەبرد بۆ دەربڕینی خۆیان. هێمن لەم هەنگاوەدا بە ڕووسووری لە كڵ هاتە دەر و پەنجەرەی تازەی بە ڕووی زمان و نووسەران و شاعیراندا كردەوە. وەختایەك هێمن ماڵئاوایی لە ژیان دەكا، سروە تەنیا چوار ژمارەی لێ بڵاو بۆتەوە. بەڵام ئەو شەپۆلە زمانییەی وەڕێی خست ناوەستا و بەردەوام بوو.
لەگەڵ هەر چركەیەكی كە تێدەپەڕێ، هێمن گەشە دەكا و هەڵدەكشێ. تێپەڕبوونی زەمان هەموو ئەو پەڵە دزێوانەی لێ شتەوە. بووە كانیاوێكی زووڵاڵ و دارێكی هەزاران ڕیشە كە ساڵ لەگەڵ ساڵ پتر باڵا دەكا و باڵا دەكا. هێمن لە زماندا و زمان لە هێمندا ئۆقرەیان گرت . حەسانەوە و كەسایەتییان بە یەكتر بەخشی. هەركیان تێك ئاڵقان و بوون بە هەرمان.
هر نوع بازنشر این متن با ذکر منبع «خانه کتاب کُردی» مجاز است.
