ماڵی کتێبی کوردی
خوێندنەوەیەک بۆ بەرگی یەکەمی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش»ـی شێرکۆ بیکەس
جەعفەر قارەمانی
پوختە
بیرەوەرینووسین یەکێکە لە لقە هەرە دەوڵەمەند و کاریگەرەکانی ئەدەبی گێڕانەوەیی کە تێیدا مرۆڤ، وەک شاهیدحاڵێکی زیندووی ڕووداوەکان، دەگەڕێتەوە ناو قووڵایی کات و یادەوەرییەکانی خۆی. ئەم جۆرە لە نووسین تەنیا گێڕانەوەی بەسەرهاتەکانی ڕابردوو نییە، بەڵکوو گەڕانێکی فیکری و دەروونییە بە دوای ناسنامە و ڕاستییە شێواوەکان. نووسینی بیرەوەری یەکێک بووە لەو قەڵغانە مێژووییانەی ڕێگری لە داڕمان و سڕینەوەی یادگەی نەتەوەیی کردووە. شێرکۆ بێکەس لە پاییزی تەمەن و لە قۆناغێکدا کە مەرگ سێبەری خستبووە سەر ژیانی، بڕیار دەدات دەرگایەکی تری خەرمانی ئەدەبی خۆی بە ڕووی خوێنەردا بکاتەوە؛ ئەویش نووسینی ژیاننامە و بیرەوەرییەکانیەتی، لەژێر ناوی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش»دا. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ ڕانانی بەشێک لە بیرەوەرییەکانی بەرگی یەکەم. شێرکۆ لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٠٥ دەستی بە نووسینی ئەو بەرهەمە کردووە و لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٣دا بەرگی دووەمی -پاش کۆچی دواییی- لەلایەن ناوەندی «غەزەلنووس»ـەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە. «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش» تەنیا پەڕتووکێکی بیرەوەریی ئاسایی نییە، بەڵکوو بەڵگەنامەیەکی دەروونی، فیکری و مێژووییە کە تێیدا شێرکۆ توانیویەتی بیرەوەرییەکانی منداڵی، زامەکانی ئاوارەیی، وێستگەکانی تەمەن و ڕۆحی سەردەمێک لە مێژووی کورد بە زمانێکی ناسک و وێنەسازییەکی ناوازە لە قاڵبی پەیڤدا بنەخشێنێت. ئەم بەرهەمە نیشانەی باڵای تێگەیشتنی شاعیرە لە گرنگیی گێڕانەوەی ڕاستەقینە؛ ئەوەی کە دەتوانێت یادەوەریی تاکەکەسی بکاتە موڵکێکی گشتی و یادگاریی نەتەوەیەک زیندوو ڕاگرێت. خوێندنەوەی ئەم بەرهەمە ئەو بابەتەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە چۆن شاعیرێک لە ناو دڵی کارەسات و ئاڵۆزترین قۆناغەکانی مێژوویی، دەتوانێت بیرەوەری بکاتە ئامرازێک بۆ بەرگری لە بوون و ناسنامە. ئەم کتێبە نەتەنیا بۆ لێکۆڵەرانی ئەدەبی، بەڵکوو بۆ هەر کەسێک کە تامەزرۆی ناسینی زمان و بەشێک لە مێژووی ژیانی کوردە، پێویستییەکی حاشاهەڵنەگرە.
وشەسەرەکییەکان: بیرەوەرینووسین؛ شێرکۆ بێکەس؛ نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش.
١. سەرەتا
مێژووی مرۆڤایەتی پڕە لە ڕووداوی گەورە و بچووک کە تێپەڕبوونی خێرای کات، هەموو شتێک بەرەو لەناوچوون دەبات. لە تەنیاییی زەمەن و سێڵاوی لەبیر چوونەوەدا، زۆربەی بەسەرهاتەکان لە یادگەی نەوەکاندا ون دەبن، ئەگەر بە دەستێکی ئەمەکدار و بە قەڵەمێکی هۆشیار تۆمار نەکرێن. کاتێک سەیری نەخشەی جۆرە ئەدەبییەکان دەکەین، بیرەوەرینووسین پێگەیەکی دیار و ڕووپۆشێکی قووڵی فەلسەفی و دەروونیی هەیە؛ چونکە تەنیا گێڕانەوەیەکی ڕووتی بەسەرهاتەکان نییە، بەڵکوو گەڕانەوەیەکی نهێنییە بۆ ناو ڕۆحی ڕابردوو، نیشاندانی ڕوخساری ڕاستەقینە و پەردەلادان لەسەر ڕاستییەکانی سەردەمێک و لە هەمووی گرنگتر، تۆمارکردنی مێژووی لەبیرکراوی «تاک» و «کۆمەڵ»ـە پێکەوە. لە ڕوانگەی دیاردەناسییەوە، مێژووی فەرمی زۆرجار، مێژووی سەرکەوتووەکانە؛ مێژووی دەسەڵاتەکانە کە تێیدا مرۆڤی سادە، ئازارە شاراوەکان و وردەکاریی ژیانی ڕۆژانەی تێیدا ون دەبن؛ بەڵام بیرەوەرینووسین دەبێتە پردێک بۆ گواستنەوەی ڕاستییە ناوخۆییەکان. بیرەوەری تیشک دەخاتە سەر ئەو سووچە تاریکانەی کە کتێبە مێژووییە گەورەکان توانای بینین و نووسینیان نەبووە. لێرەدا نووسەر تەنیا شاهیدێک نییە، بەڵکوو دادوەرێکە کە سەکۆیەک بۆ دەنگی کپکراوی خۆی و کۆمەڵگەکەی دروست دەکات و یادەوەرییە کەسییەکان دەکاتە بەشێک لە کایەی گشتیی هۆشیاریی نەتەوەیی.
١. ١. بیرەوەری وەک قەڵغانی بەرگری لە ئەدەبی کوردیدا
پرۆسەی نووسین و بەتایبەت بیرەوەرینووسین تەنیا کارێکی چێژبەخشی ئەدەبی نەبووە، بەڵکوو وەک ئەرکێکی قورسی نیشتمانی و بوونگەرایی دەوری بووە. لە ژێر گوشاری سیاسەتی توانەوە، سڕینەوەی زمان و فەرامۆشکردنی کولتووریدا، دەسەڵاتە هەژموونگەراکان هەمیشە هەوڵیان داوە ناسنامەی نەتەوە ژێردەستەکان پەراوێز بخەن. لەم ناوەندەدا، نووسینی بیرەوەری یەکێک بووە لەو قەڵغانە مێژووییانەی ڕێگری لە داڕمان و سڕینەوەی یادگەی نەتەوەیی کردووە. کاتێک پەڕتووکێکی بیرەوەری چاپ دەبێت، لە ڕاستیدا پارچەیەکی ونبووی ناسنامە دەدۆزرێتەوە. ئەم نووسراوانە دەبنە بەڵگەی زیندوو کە شاهێدی دەدەن لەسەر هەبوون، بەرەنگاربوونەوە و ماندووبوونی نەتەوەیەک کە نایەوێت لە یادەوەریی مێژوودا بسڕێتەوە؛ بە جۆرێک کە هەر لاپەڕەیەکی بیرەوەری وەک خشتێک وایە لە بونیاتنانەوەی دیواری پاراستنی کایەی هزری و دەروونی.
١. ٢. مێژووی سەرهەڵدانی بیرەوەرینووسین لە ئەدەبی کوردیدا
بیرەوەرینووسین لە ئەدەبی کوردیدا، لە سەرەتایەکی سادە و تاکەکەسییەوە گەشەی کردووە و ئەمڕۆ بووەتە لقێکی گرنگ و دەوڵەمەند لە ژانرەکانی پەخشانی کوردی. ئەم جۆرە ئەدەبییە تەنیا نووسینێکی کاتی نین، بەڵکوو پەیکەری یادگەی نەتەوەیەکەن ڕێگری لە لەبیرچوونەوەی ڕابردوو دەکەن. سەرهەڵدانی پەخشانی هونەری و نووسینی بیرەوەری لە ئەدەبی کوردیدا مێژوویەکی دووروودرێژی نییە. سەرەتای دەرکەوتنی نووسینی بیرەوەری بە شێوازێکی هاوچەرخ بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم، هاوکات لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕۆژنامەی کوردستان لە ساڵی ۱۸۹۸ و دواتر گۆڤار و ڕۆژنامەکانی تر دەگەڕێتەوە. لە قۆناغە سەرەتاییەکاندا، نووسینەکان زیاتر لە شێوەی یاداشتنامەی ڕۆژانە، یان گێڕانەوەی کورت بوو کە کەسایەتییە سیاسی، ڕۆشنبیر و ئایینییەکان لەسەر ڕووداوەکانی سەردەمی خۆیان تۆماریان دەکرد. بە تێپەڕبوونی کات و بەهۆی چالاکبوونی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی، بیرەوەرینووسین بوو بە بەشێکی دانەبڕاو لە مێژووی سیاسی و ئەدەبیی وڵاتەکەمان و چەندین سەرکردە، کەسایەتیی ناودار و نووسەر کتێبی بیرەوەریی خۆیان بە جێهێشت کە بوونە بەڵگەی زیندوو لەسەر ڕووداوەکان.
١. ٣. جۆرەکانی بیرەوەری لە ئەدەبی کوردیدا لەسەر چەند ئاراستەیەک گەشەی کردووە:
١. ٣. ١. بیرەوەریی سیاسی و شۆڕشگێڕی: کە زۆرترین ڕێژەی پێکهێناوە و تێیدا سەرکردە و بەشداربووانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد باسی وێستگەکانی خەبات، شۆڕش و نسکۆکان دەکەن.
١. ٣. ٢. بیرەوەریی ڕۆشنبیری و ئەدەبی: کە تێیدا شاعیران، نووسەران و هونەرمەندان باسی ژیانی ئەدەبی، پەیوەندییە فیکرییەکان و ژینگەی شارەکانی کوردستان لە سەردەمی خۆیاندا دەکەن.
١. ٣. ٣. بیرەوەریی کۆمەڵایەتی و کەسی: تیشک دەخاتە سەر ژیانی ڕۆژانەی کۆمەڵگە، دابونەریت و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان.
١. ٤. گرنگیی بیرەوەرینووسین لە ئەدەب و مێژوودا
بیرەوەرینووسین بۆ نەتەوەیەکی وەک کورد کە بە دەست ناتەواوی لە ئەرشیفکردنی فەرمیدا ناڵاندوویەتی، خاوەن گرنگییەکی ستراتیژی و ئەدەبییە، کە لە چەند خاڵێکدا خۆی دەبینێتەوە:
١. ٤. ١. پڕکردنەوەی بۆشاییی مێژوویی و ئەرشیف و تێکشکاندنی مێژووی فەرمی: بیرەوەری وەک دادگەی ڕەسەنی یادگە لە مێژووی نەتەوە ژێردەستەکاندا، بەتایبەت نەتەوەی کورد کە هەمیشە مەترسیی «سڕینەوەی گێڕانەوە» یەکێک بووە لە هەڕەشە سەرەکییەکان بۆ سەر ناسنامە، دەوری کاریگەری لە پاراستن بووە. مێژووی فەرمی کە زۆرجار لەدایکبووی دەسەڵاتە هەژموونگەراکانی ناوچەکە، یان ژێر دەسەڵاتی نەیاردا تۆمار کراوە، ئامرازێک بووە بۆ شێواندن، بچووککردنەوە، یان تەواو پەردەپۆشکردنی ڕاستییەکان. لەم مێژووە فەرمییەدا، کورد هەمیشە وەک لایەنێکی لاوەکی، یاخیبووی تێکدەر، یان بوونەوەرێکی بێمێژووی نێو هاوکێشەکان ناسێنراوە، نەک وەک خاوەن ماف و ناسنامەیەکی ڕەسەن. لەم بەستێنەدا، بیرەوەرینووسین دەبێتە تێکشکێنەرێکی بەهێزی ئەم هەژموونە فەرمییە و ڕۆڵی «ئەرشیفێکی ڕاستەقینە و ناوخۆیی» دەبینێت کە بە دەستی شاهیدحاڵە ڕاستەقینەکانی ناو گۆڕەپانەکە نووسراوەتەوە:
١. ٤. ٢. گێڕانەوە لە خوارەوە : مێژووی فەرمی هەمیشە مێژووی کۆشکەکان، فەرمانڕەواکان و دەستەبژێرە سیاسییەکانە. لە بەرانبەردا، بیرەوەرییەکان مێژووی مرۆڤە ئاساییەکان، کەسایەتییە ناسراوەکان، تێکۆشەران، دایکانی جەرگسووتاو و ڕۆشنبیرە سەربەخۆکانن. ئەم ژانرە سەکۆیەک دەداتە ئەو دەنگانەی کە لە تەلاری مێژووی فەرمیدا کپ کرابوون.
١. ٤. ٣. دەرخستنی نهێنی و وردەکارییە ونبووەکان: لە کتێبە مێژووییەکاندا، ڕووداوەکان تەنیا وەک خشتەیەکی وشکی بەروار و ئەنجام دەردەکەون؛ بەڵام بیرەوەری وردەکارییە مرۆییەکان دەگێڕێتەوە؛ چۆنیەتیی بڕیاردان لە ساتە سەختەکاندا، هەڵە ستراتیژییەکانی سەرکردەکان، خیانەتەکان، هاوپەیمانییە نەبینراوەکان و قوربانیدانی بێدەنگی خەڵکی سادە. ئەمە وێنەی ڕووداوەکان لە دەگوازێتەوە بۆ تێگەیشتنێکی قووڵی دەروونی و کۆمەڵایەتی.
١. ٤. ٤. قەڵغانی پاراستنی ڕاستی لە بەرانبەر ساختەکاریی مێژوویییدا: کاتێک دەسەڵاتەکان هەوڵ دەدن ڕووداوەکان بە ئارەزووی خۆیان و بۆ بەرژەوەندیی سیاسیی خۆیان بخەنەڕوو، کتێبی بیرەوەریی ئەو کەسایەتییانەی کە شاهیدی زیندووی ڕووداوەکان بوون، دەبێتە بەربەستێک کە ڕێگە نادات ڕاستییەکان بە تەواوی لە یادگەی نەتەوەییدا ببنە قوربانیی بەرژەوەندیی ئەوەی پێی دەگوترێت «براوەکانی مێژووی فەرمی».کەواتە، بیرەوەرینووسین لەم ڕوانگەیەوە تەنیا گێڕانەوەیەکی کەسی نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکی دادپەروەریی مێژووییە کە تێیدا مێژووی شێوێنراو ڕاست دەکرێتەوە و ناسنامەی ونبووی نەتەوەیەک لە قووڵایی زەمەن دەردەهێنرێتەوە و دەپارێزرێت.
١. ٤. ٥. پاراستنی مێژووی نهێنی: زۆر جار مێژووی فەرمی و دەوڵەتی، ڕووداوەکان بە ئارەزووی دەسەڵاتەکان یان بە شێوازێکی وشک و بێڕۆح دەنووسێتەوە. لە بەرانبەردا، بیرەوەریی تاکەکەسیی کەسایەتییە ڕۆشنبیر، سیاسی و ئەدەبییەکان، ئەو لایەنە تاریک و پەردەپۆشکراوانەی مێژوو ڕووناک دەکاتەوە کە لە کتێبە فەرمییەکاندا نیین.
١. ٤. ٦. بەدیهێنانی متمانەی کۆمەڵایەتی و فیکری: خوێندنەوەی ئەزموونی ئەوانی تر، چرایەک بۆ ڕێگای نەوەکانی داهاتوو هەڵدەکات و تێڕوانینێکی فراوانترشان پێ دەبەخشێت سەبارەت بە هەڵە و سەرکەوتنەکانی ڕابردوو.
١. ٤. ٧. پەیوەندیی سۆزداری و هونەری: بیرەوەری کاتێک بە قەڵەمی نووسەرێکی بەتوانا و خاوەن هەستی ناسک دەنووسرێت، لە شێوەی ڕاپۆرتێکی مێژوویی دەردەچێت و دەبێتە دەقێکی ئەدەبیی پڕ لە پەخشان و جوانی.
٢. گواستنەوەی ئەزموونی مرۆیی: خوێندنەوەی کتێبی بیرەوەری تەنیا وەرگرتنی زانیارییەکی وشک و بێگیانی مێژوویی نییە، بەڵکوو گواستنەوەی زیندووی سۆز، ئازار، سەرکەوتن و شکستەکانە لە نەوەیەکی کۆنەوە بۆ نەوەیەکی نوێ. لە کاتێکدا مێژووی کلاسیک و فەرمی تەنیا بەروار، ناوی فەرمیی پیاوانی دەسەڵات و خشتەی شەڕەکان تۆمار دەکات، بیرەوەری پڕە لە لێدانی دڵی مرۆڤەکان، ترپەی ترسی ساتی بۆردومان، گەرمای سەختی سەنگەرەکان، فرمێسکی دایک و بزەی سەر لێوی تێکۆشەرێک لە تاریکیی زینداندا. ئەم گواستنەوەیە چەند ڕەهەندێکی گرنگ لەخۆ دەگرێت:
٢. ١. زیندووکردنەوەی مرۆڤ لە پشت پۆلێنە مێژووییەکانەوە: لە ڕێگەی بیرەوەرییەوە، نەوەی نوێ بۆی دەردەکەوێت کە ئەو کەسایەتییە مەزنانەی لە کتێبەکاندا وەک پەیکەری سارد باسیان دەکرێت، لە ڕاستیدا مرۆڤی گوشارلێکراو، هەستیار، خاوەن گومان، هیوا و دڵەڕاوکێ بوون. ئەمە مرۆڤبوونەوەی مێژووە کە متمانە و نزیکایەتیی دەروونی لە نێوان نەوەکاندا دروست دەکات.
٢. ٢. گواستنەوەی کەرامەت و بەهای بەرەنگاربوونەوە: کاتێک خوێنەر لاپەڕەکانی بیرەوەریی کەسێک دەخوێنێتەوە کە چۆن لە بەردەم لێپرسینەوە، هەژاری، یان ستەمی زەمەنەکەی خۆیدا چۆکی نەداوە، تەنیا فێری زانیاری نابێت، بەڵکوو وزەی ڕۆحی و ئەخلاقی دەگوازرێتەوە بۆی. ئەمە وەک پردێک وایە کە ئەزموونی شکست و سەرکەوتنی باوبابیران دەکاتە چرای ڕێگەی نەوەی ئێستا.
٢. ٣. دروستکردنی هاوبەشیی دەروونی : بیرەوەری خوێنەر لە قەفەسی سەردەمی خۆی دەردەهێنێت و دەیباتە ناو قووڵاییی کات و شوێنی جیاوازەوە. کاتێک مرۆڤ لە ئازار، یان خۆشیی کەسێکی تر تێدەگات کە لە سەردەمێکی توندوتیژدا ژیاوە، هەستی هاوخەمیی نەتەوەیی و مرۆیی لە ناویدا گەشە دەکات و زنجیرەی نەوەکان پچڕاو نابێت.
٣. ئاشکراکردنی نهێنییە پەردەپۆشکراوەکان
لە بیرەوەرییەکاندا، نووسەر لە چاو مێژوونووسێکی ئاسایی، یان لێکۆڵەرێکی بەستراو بە چوارچێوە فەرمییەکان، خاوەن ئازادییەکی زیاتر و پانتاییەکی فراوانترە؛ بەتایبەت کاتێک ئەو بیرەوەریانە لە کۆتایییەکانی تەمەن، یان لە دوای دابڕان لە پۆست و دەسەڵاتەکان دەنووسرێن. لێرەدا نووسەر ناترسێت لە لەدەستدانی پلە و پۆست و بەرژەوەندییە تەسکەکان لەسەر شانیدا کەمترە، بۆیە دەتوانێت دەست بۆ ئەو ناوچە تاڵ و تاریکانە بەرێت کە مێژووی فەرمی هەمیشە لێیان لادەدا. ئەم تایبەتمەندییە چەندین دەستکەوتی گەورە بۆ تێگەیشتن لە ڕووداوەکان دەستەبەر دەکات:
٣. ١. دەرخستنی هەستی دەروونی و مرۆیی پشت بڕیارە گەورەکان: لە مێژووی فەرمیدا، بڕیارە سیاسییەکان، یان شکست و سەرکەوتنەکان وەک دەرئەنجامێکی سارد و میکانیکی دەردەکەون؛ بەڵام لە بیرەوەریدا، نووسەر پەردە لەسەر ئەو دڵەڕاوکێ، هەڵە دەروونی، گومان و مەترسییانە هەڵدەداتەوە کە لە پشت پرۆسەی بڕیاردانەوە هەبوون. خوێنەر بۆی دەردەکەوێت کە چۆن هەندێک جار بڕیاری مێژوویی لەسەر بنەمای هەڵوێستی کاتی، هەستی سانا، یان تەنانەت نامۆیی و دابڕان دراون.
٣. ٢. گێڕانەوەی نهێنییە سیاسییەکان: زۆرێک لە ڕووداوە سیاسییەکان لە پشت درووشمە گەورەکان و کۆبوونەوە فەرمییەکانەوە ڕوودەدەن. لە کتێبی بیرەوەریدا، نووسەر ئەو ڕێککەوتنە نەبینراوانە، نامە گۆڕدراوە نهێنییەکان و کۆبوونەوە داخراوەکان دەگێڕێتەوە کە سەرچاوەی ڕاستەقینەی ئاراستەکردنی ڕووداوەکان بوون. ئەمە یارمەتیی توێژەر و خوێنەر دەدات کە هۆکاری ڕاستەقینەی نسکۆکان، یان سەرکەوتنەکان بزانن.
٣. ٣. دانپێدانانی بوێرانە بە هەڵەکان: مێژوونووسانی دەسەڵات هەمیشە هەوڵ دەدەن سەرکردەکان و بزووتنەوەکان بێهەڵە نیشان بدەن؛ بەڵام بیرەوەریی نووسەری هۆشیار و ڕاستگۆ، جێگەی دانپێدانانە بە هەڵە ستراتیژییەکانی خودی نووسەر، یان لایەنەکەی. ئەم بوێرییە لە ڕەخنەگرتن لە خۆ، دەبێتە گەورەترین ئامۆژگاری بۆ نەوەکانی داهاتوو تا هەمان هەڵە دووبارە نەکەنەوە و لە تێچووی مێژوویی کەم بکەنەوە. کەواتە، ئاشکراکردنی ناوەڕۆکی نهێنیی ڕووداوەکان لە ڕێگەی بیرەوەرییەوە، وێنەی مێژوو لە «پەیکەرێکی ساردی شانازی» بۆ «کۆمەڵێک ڕاستیی زیندوو و پەندبەخش» دەگۆڕێت کە مرۆڤ دەتوانێت بۆ داهاتوو لەسەریان بوەستێت.
٤. تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی «نووسین بە ناوی خۆڵەمێش» بریتیین لە:
تێکەڵکردنی ئەدەب و مێژوو: زمانێکی پەخشانی باڵا و ئەدەبی بەسەر گێڕانەوەکاندا زاڵە کە یادەوەرییەکان لە وێنەی وشک و مێژوویی ڕووت ڕزگار دەکات.
٤. ١. ڕاستگۆییی دەروونی: شاعیر تەنها باسی ڕابردووی خۆی نەکردووە، بەڵکوو بە بوێرییەوە هەڵەکان، بێتواناییەکان، و لایەنە تاریکەکانی ژیانی کەسی و کۆمەڵایەتیی خۆی گێڕاوەتەوە کە ئەمەش متمانەی خوێنەر بە دەقەکە زیاد دەکات. دیسان بوێرانە باس لە نامۆیی و تراژیدیا دەروونییەکانی خۆی لە قۆناغی غوربەتدا دەکات.
٤. ٢. بەلگەنامەی مێژوویی: کتێبەکە تەنها ژیاننامەی تاکەکەسێک نییە، بەڵکو مێژووی ڕۆشنبیری و سیاسیی شارێک و نەتەوەیەکە لە قۆناغێکی هەستیاری مێژووییدا. ئەم بەرهەمە وەک سەکۆیەک بۆ تێگەیشتن لە دەروونناسیی شاعیرێکی مەزن و ژینگەی دروستبوونی داهێنانی ئەدەبیی ئەو دادەنرێت و دەبێتە سەرچاوەیەکی بێوێنە بۆ لێکۆڵەرانی ئەدەب و مێژووی کوردی.
٥. لە ڕووی ناوەڕۆکەوە، «نووسین بە ناوی خۆڵەمێش» فرەلایەنە و چەندین تەوەری گرنگ لەخۆ دەگرێت:
٥. ١. تەوەری غوربەت و نامۆییی دەروونی: یەکێک لە قورسترین بەشەکانی ئەو بەرهەمە، باسکردنی دۆخی شاعیرە لە ئەورووپا. هەستی نامۆیی، نەزانینی زمانی زیندووی جیهانی وەک ئینگلیزی و کاریگەریی قورسی دوورکەوتنەوە لە نیشتمانی و خەڵک، قووڵترین برینی دەروونیی شاعیر پێکدێنن. ئاواتی گەورەی ئەوە بووە زمان بزانێت، تەنانەت ئەگەر بە نرخى لەدەستدانی ئەندامێکی لەشیش بووبێت.
٥. ٢. پەیوەندیی نێوان ئەدەب، سیاسەت و ژیان: «نووسین بە ناوی خۆڵەمێش» وێنەیەکی زیندووی ژیانی ڕۆشنبیریی کوردی، هاوڕێیەتییەکان، کۆڕە ئەدەبییەکان و هەڵوێستە سیاسی و نەتەوەییەکانی شێرکۆ بێکەس پێشکەش دەکات. گێڕانەوەی بەسەرهات و دیدارەکان لەگەڵ کەسایەتییە ناودارەکانی ئەدەبی عەرەبی و جیهانی وەک ئەلمەواهیری، هادی عەلەوی و هتد، قووڵاییی باڵای پەیوەندییە فیکرییەکانی شێرکۆ بێکەس دەردەخات.
٦. لە ڕووی زانستییەوە، «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش» خاوەنی چەندین تایبەتمەندیی گرنگە:
٦. ١. سەرچاوەی یەکەم (Primary Source): کتێبەکە وەک سەرچاوەیەکی متمانەپێکراوی یەکەم بۆ توێژەرانی مێژووی ئەدەبی نوێی کوردی و ژیاننامەی شێرکۆ بێکەس بایەخی زانستی زۆری هەیە.
٦. ٢. پەنجەرەیەک بەرەو دەروونناسیی شاعیر و کۆمەڵگاکەی: یارمەتیدەرە بۆ توێژەرانی کۆمەڵناسی و دەروونناسیی ئەدەبی تا لە ڕێگەیەوە تیشک بخەنە سەر ئەوەی چۆن تراژیدیا و غوربەت کاری کردووەتە سەر شێوازی دەق و ڕوانگەی شیعریی شاعیر. بۆیە، «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش» تەنیا یادەوەرییەکی ئاسایی نییە، بەڵکوو کۆتاییی تەمەن و تیشک خستنە سەر ڕۆح و پاشخانی فیکریی شێرکۆ بێکەس. شاعیر توانیویەتی بە زمانێکی ڕەسەن و گێڕانەوەیەکی دڵسۆزانەوە، وێنەیەکی پوخت لە ژیان، بەسەرهات و خەباتە ڕۆشنبیرییەکانی بۆ نەوەکانی داهاتوو بەجێبهێڵێت. ئەم تایبەتمەندییانە ئەم کتێبەی وەک دەقێکی ڕەخنەیی و ئەکادیمی لە مێژووی نووسینی کوردییدا چەسپاندووە.
٧. بەربەستە فیکری و کۆمەڵایەتییەکانی نووسینی بیرەوەری لە دەق و زەینی شاعیردا
نووسینی بیرەوەری و یادداشت لە هەموو کۆمەڵگەیەکدا کارێکی سادە نییە؛ بەڵام کاتێک ئەم ئەرکە دەکەوێتە شانگەی نووسەرێک، قورساییەکەی چەند هێندە زیاتر دەبێت. شێرکۆ لە پێشەکیی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش»ـدا، بە بوێرییەکی گەورە و بە گۆشەنیگایەکی ڕەخنەگرانە، باس لەو بەربەست و لەمپەرە بنەڕەتییانە دەکات کە لەبەردەم نووسەردا دەوەستن، کاتێک دەیهەوێت مێژووی خۆی و کۆمەڵگەکەی لە فۆرمی بیرەوەریدا بخاتەڕوو. بەشێک لەو بەربەست و لەمپەرە بنەڕەتییانە بریتین لە:
٧. ١. نەبوونی کولتووری بیرەوەری و بارگرانیی زەینی
یەکەمین و گەورەترین بەربەست کە شێرکۆ بێکەس ئاماژەی پێدەکات، بریتییە لە نەبوونی کولتووری بیرەوەری و تۆمارکردنی ڕۆژانەی ڕووداوەکان لە کۆمەڵگەی کوردیدایە. لەبەر ئەوەی مێژووی نووسراو و تۆمارکردنی بیروەری نەبووە، نووسەر بۆ گێڕانەوەی ڕووداوەکان، بەسەرهاتەکان، ناوەکان و وردەکارییەکان، ناچارە تەنها پشت بە زەین و یادگەی ببەستێت. پشتبەستن بە زەین بە تەنها کارێکی پڕ مەترسی و ئاستەمە، چونکە مرۆڤ لەگەڵ تێپەڕبوونی تەمەندا ڕەنگە بەشێک لە وردەکارییەکان لە یاد بکات، یان سنوورێک بۆ ڕەهایەتیی ڕاستییەکان دروست ببێت، بۆیە شێرکۆ ئەم ئەرکە وەک بارگرانییەکی دەروونی و فیکریی گەورە لەسەر شان خۆی هەڵدەگرێت.
٧. ٢. مەترسیی کۆمەڵایەتی و ئاستەنگە دەروونییەکانی کۆمەڵگەی داخراو
دووەم لەمپەری سەرەکی کە شاعیر لەگەڵیدا دەبێتە جەنگاوەر، مەترسیی کۆمەڵایەتی و ڕوانگەی کۆمەڵگەی داخراو بۆ سەر بابەتی بیرەوەری نووسینە. لە کۆمەڵگەیەکدا کە هێشتا نەریت و دابە کۆمەڵایەتییەکان حوکم دەکەن، کوتنی ڕاستییەکان لەسەر «خود» و «کەسانی تر» کارێکی زۆر دژوارە. زۆرجار باسکردنی ڕووداوەکان ڕووبەڕووی تێڕوانینی نەرێنی، هەڵسەنگاندنی نادروست و لێپرسینەوەی نامۆی دەورووبەر دەبێت. زۆرجار نووسەری بیرەوەری لەبەر کاریگەریی ڕووداوە سیاسییەکان، یان بەرژەوەندییە تەسکەکان، ڕاستییەکان بە ئاراستەی خۆیدا دەگێڕێتەوە، یان لایەنگری دەکات. شێرکۆ بێکەس نیشان دەدات که نووسینی بیرەوەری تەنها یادکردنەوەی ڕابردوو نییە، بەڵکوو جۆرێکە لە جەنگاوەریی فیکری لە پێناو پاراستنی راستییەکاندا؛ جەنگێک لە دژی فەرامۆشکردن، سانسۆری کۆمەڵایەتی و شاردنەوەی ڕووی ڕاستەقینەی مێژوو.
٧. ٣. لاوازیی نەریتی ڕەخنەی بیرەوەری: لە کتێبخانەی کوردییدا، کەمتر لێکۆڵینەوە و ڕەخنەی ئەکادیمی لەسەر شێواز و ناوەڕۆکی بیرەوەرییەکان کراوە، ئەمەش وای کردووە سنوورێک لە نێوان «ئەدەبی بیرەوەری» و «پەخشانی سادە»دا نەبێت.
٨. دەقی سەرەکیی ڕانان و خوێندنەوەی کتێبی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش»
ئەم بەرهەمە لەلایەن ناوەندی غەزەلنووسەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە، یادداشتەکانی شاعیر لە ڕۆژی لەدایکبوونیەوە تا کۆتایی مانگی کانوونی یەکەمی ١٩٩١ دەگرێتەوە. بیرەوەرییەکان تەنیا تۆمارکردنی بەدوای یەکی ڕووداوە مێژووییەکان نییە، بەڵکوو گەڕانەوەیەکی ناسک و زۆرجار پڕ لە ئازارە بۆ قووڵایی خێزان، کۆمەڵگە و ئەو وێستگە ڕۆشنبیری و سیاسییانەی کە کەسایەتیی شێرکۆ بێکەسیان وەک مرۆڤ و شاعیر هێنایە بوون. جێی ئاماژەیە شاعیر تەنیا باسی سەرکردە و ناوداران ناکات، بەڵکوو ڕێزێکی گەورە بۆ مرۆڤە پەراوێزخراوەکان و کەسایەتییە ڕەسەنەکانی کۆمەڵگەی کوردی، وەک مام عەلی و کەسایەتییە ناوخۆییەکانی تریش دەنێت؛ ئەوانەی کە بە گوتەی خۆی، ڕۆحی ڕاستەقینەی ژیان و زمان بوون. لە ڕووی هونەری نووسینەوە، شێرکۆ بێکەس وەک چۆن لە شیعردا هەمیشە خاوەن دەنگ و شێواز و ڕێبازی تایبەت بووە، لە پەخشان و گێڕانەوەی بیرەوەریشدا زمانێکی دەوڵەمەند، ڕەسەنی بەکارهێناوە. خوێنەر لە کاتی خوێندنەوەی پەڕتووکەکەدا هەست ناکات سەیری نووسینێکی مێژوویی وشک دەکات، بەڵکوو خۆی لە ناو دیمەنە زیندووەکانی شانۆیەکدا دەبینێت کە تێیدا ڕووداوەکان بە ڕەنگ و بۆنی خۆیانەوە بەرجەستە بوونەتەوە. شاعیر لە پێشەکییەکەدا ئاماژە بەوە دەکات کە هەوڵی داوە بەوپەڕی ڕاستگۆییەوە، بێ ئەوەی خۆی پاک و بێگەرد نیشان بدات، باسی هەڵە، سەرکەوتن، ترپەی دڵ و تراژیدیای ژیانی خۆی بکات. ئەم ڕاستگۆییە دەروونییە، گەورەترین بەهای ئەدەبی بە کتێبەکە بەخشیووە.
«نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش » تەنیا پەڕتووکێکی بیرەوەریی ئاسایی نییە، بەڵکوو بەڵگەنامەیەکی دەروونی، فیکری و مێژووییە کە تێیدا شێرکۆ توانیویەتی زامەکانی ئاوارەیی، وێستگەکانی تەمەن و ڕۆحی سەردەمێک لە مێژووی کورد بە زمانێکی ناسک و وێنەسازییەکی بێوێنە لە قاڵبی پەیڤدا بنەخشێنێت. ئەم بەرهەمە نیشانەی باڵای تێگەیشتنی شاعیرە لە گرنگیی گێڕانەوەی ڕاستەقینە؛ ئەوەی کە دەتوانێت یادەوەریی تاکەکەسی بکاتە موڵکێکی گشتی و یادگاریی نەتەوەیەک زیندوو ڕاگرێت.
٨. ١. مانای ناونیشانی پەڕتووک: «نووسین بە ناوی خۆڵەمێش»
ناونیشان دەروازەیەکی دەروونی و فیکرییە بۆ چوونە ناو قووڵایی جیهانی نووسەرەوە. ناونیشانی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش» لە دەقی بیرەوەرییەکانی شێرکۆ بێکەسدا، تابلۆیەکی تژی لە سێمیۆلۆژیای ئازار، یادگە و هونەر پێکدەهێنێت.
خۆڵەمێش لە هەموو کلتوورێکدا و لە جیهانبینیی ئەدەبیدا، دەرئەنجامی خۆڵەمێش لە ڕووی ماناوە، پاشماوەی کۆتایی هاتنی ئاگرێکە کە کوژاوەتەوە؛ واتە ئاماژە بۆ ئەو ژیان، قۆناغ و ڕووداوانە دەکات که تێپەڕیوون، سووتاون و بە جەستەیی لەناوەچوون. ئەوە پاشماوەی جەستەییەکی سووتاو، شارێک، سەردەمێک، یان قۆناغێکە که کۆتایی پێ هاتووە و ڕابردووە. کاتێک شێرکۆ بێکس باس لە خۆڵەمێش دەکات، مەبەستی ئەو کاولکاری و مەرگ و نەمانە مێژووییانەیە کە بەسەر ژیانی خۆی، خێزانەکەی (وەک کۆچی دوایی باوکی فایەق بێکس) و نەتەوەکەیدا تێپەڕیوە. خۆڵەمێش لێرەدا نیشانەی خامۆشبوون و ساردبوونەوەی پاشماوەی ڕووداوەکانە.
«نووسین» وەک پێنووسێکی زیندوو و سیحراوی کار دەکات کە ئەم خۆڵەمێشە سارد و خامۆشە دەکاتە ئاو و دیسانەوە دەیهێنێتەوە سەر کاغەز، بۆ ئەوەی بێتە گۆ و دووبارە هێزی ژیان وەربگرێتەوە. گەورەترین داهێنانی ئەدەبیی شێرکۆ لەم ناونیشانەدا لەو خاڵەدا دەردەکەوێت کە خۆڵەمێش کە مەرگی ئاگر و وشکبوونە، لەگەڵ ئاو کە هێمای ژیان، زیندووبوونەوە و نەبوونی مەرگە تێکەڵ دەکات. خۆڵەمێش بە تەنیا ناتوانێت بێتەوە سەر کاغەز و بنووسرێت؛ بەڵام کاتێک بە ئاوی یادەوەری و هەستی شاعیرانە تێر ئاو دەبێت، دەبێتە مەرەکەبێک، یان ماددەیەک کە دەکرێت پێی بنووسرێتەوە. ئەمە ئەو خواستنەیە کە نیشان دەدات نووسەر چۆن دەیەوێت پاشماوەی ڕابردووی مردوو بکاتە کارەکتەرێکی زیندوو لە سەر لاپەڕەکاندا. شێرکۆ کاتێک ناوی یادەوەرییەکەی دەنێت، ناڕاستەوخۆ دەڵێت: ئەو مێژووەی ئێمە وەک تاک و نەتەوە تێیدا ژیاوین، مێژوویەکە لە ناوەڕاستی ئاگر، خەم و وێرانکارییەکانەوە هەڵساوەتەوە. یادەوەری لای ئەو، هەوڵێکە بۆ هەڵکۆڵینی ئەو خۆڵەمێشە، بۆ دۆزینەوەی پاشماوەی گڕ و ڕۆحی ڕاستەقینەی سەردەمێک کە شایەتحاڵی بووە. وەک خۆی دەڵێت: ئەم بەرهەمە تەنیا باسی «من»ی شاعیر ناکات، بەڵکوو «من» دەکاتە دەروازەیەک بۆ گەیشتن بە «ئێمە»ی نەتەوەیی و کۆمەڵایەتی.
کاتێک بێکەس باس لە سەرەتاکانی ژیانی دەکات، هاوکات دیمەنە سیاسی، ئابووری و ڕۆشنبیرییەکانی شاری سلێمانی و کوردستانیش لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا وێنە دەکات. بەم پێیە، یادەوەرییەکە دەبێتە پردێک کە تێیدا ژیانی تاکەکەسیی داهێنەرێک تێکەڵ بە شانۆی مێژوویەکی گەورەتر دەبێت؛ مێژوویەک پڕە لە بەرخۆدان، بەسەرهاتی حیزبە سیاسییەکان، ڕۆشنبیران و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان. لە ڕوانگەی لێکۆڵینەوەی ئەدەبی و مێژووی دەقییەوە، یادەوەرییەکەی شێرکۆ بێکەس تەنیا دەقێکی سۆزداری نییە، بەڵکوو بەڵگەنامەیەکی گرنگە بۆ سەردەمێک کە زانیاریی ورد لەسەر وردەکاریی ژیانی ڕۆژانەی چینی خوێندەوار، شاعیران و ڕەوشی شارستانیی کوردستان تێیدا تۆمار کراوە. شێوازی گێڕانەوەی شاعیر، تێکەڵەیەکە لە ڕوانینی وێژەیی و وردبینیی مێژوویی، دەقەکەی لە فۆرمی سادەی بیرەوەری دەردەهێنێت و دەیگەیەنێتە ئاستی دەقێکی بێوێنەی کۆمەڵناسی و ئەدەبی.
٨. ٢. شێوازی گێڕانەوە و هونەری نووسین
شێرکۆ بێکەس ئاماژە بەوە دەکات لەم نووسیندا هەوڵی داوە شێوازێکی تایبەت بە خۆی هەبێت؛ کورتی و پوختەیی هەڵبژاردووە و زیاتر گرنگیی بە وردەکارییە بچووکەکان، چێژی ئەدەبی و شیعرەیی داوە، نەک تەنیا درێژدادڕی لە مێژوونووسیدا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو دان بەوەدا دەنێت کە یادەوەری هەمیشە ناتەواوی و لەبیرچوونەوەی تێدایە، چونکە کات بەسەرچووە و مرۆڤ تووشی لەبیرچوونەوەی ناونیشان و شوێنەکان دەبێت.
٩. پێشەکی: لە مێژووی تاکەکەسییەوە تا یادەوەریی بەکۆمەڵ
پێشەکیی هەر بەرهەمێکی ئەدەبی، یان مێژوویی، دەروازەیەکی دەروونی و فیکرییە بۆ ناسینی نووسەر. لە کتێبی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش»ـدا، پێشەکی تەنیا ناساندنێکی ڕووکەش نییە، بەڵکوو مۆسیقای یەکەمی دەقەکە و نەخشەڕێگەی گێڕانەوەیە کە تێیدا نووسەر فەلسەفەی خۆی بۆ نووسینەوەی یادەوەرییەکان و پەیامە بنەڕەتییەکانی دەخاتەڕوو. شێرکۆ لە پێشەکیی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش»ـدا بە ڕەخنەوە لە چۆنیەتیی نووسینەوەی مێژووی کەسی و گشتی دەڕوانێت و ئاماژە بەوە دەکات که نووسینی بیرەوەری لە ئەدەبیاتی کوردیدا، هێشتا وەک پێویست گەشەی نەکردووە، یان کەڵێنەکەی لە کتێبخانەی کوردیدا پڕنەبووەتەوە. زۆرێک لە مێژووەکانی ئێمە لە ڕوانگەی دەسەڵاتداران، یان گێڕانەوەی دەرەکییەوە نووسراون، نەک لە لایەن نووسەر و شاعیران، یان خەڵکی ئاسایی. بێکەس بە دەستپێشخەریی نووسینی «بیرەوەرییەکانی» هەوڵ دەدات ئەم کەلێنە گەورەیە پڕ بکاتەوە و گێڕانەوەیەکی نێوخۆیی و ڕەسەن لە ڕووداوەکان پێشکەش بکات.
شێرکۆ بێکەس لە پێشەکیی یادەوەرییەکەیدا (لاپەڕەی ٩ و ١٠) ئاماژە بەوە دەکات نەبوونی بەرهەمی بیرەوەری لە ئەدەبی کوردیدا، بۆ نەبوونی نووسینەوەی ڕۆژانە، ترسی کۆمەڵایەتی و سانسۆر دەگەڕێتەوە؛ ئەمانەش وایان کردووە زۆرێک لە ڕووداوەکان ون ببن. شێرکۆ لەم بەرهەمەدا لە زاری خۆیەوە بەسەرهاتی ژیانی بۆ بەرەی نوێ دەگێڕێتەوە. بیرەوەرییەکان لە ڕۆژی لەدایکبوونیەوە دەست پێدەکەن تا مانگی کانونی یەکەمی ساڵی ۱۹۹۱ درێژ دەبنەوە. نووسەر لە پێشەکییە کورت و پوختەکەیدا باس لەوە دەکات کە چۆن شەیدای خوێندنەوەی بیرەوەریی کەسایەتییە جیهانییەکان وەک وێنتون چێرچیل و شاعیری شیلی پابڵۆ نێرودا بووە. شێرکۆ جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە لە نووسینەوەی یادەوەرییەکانیدا هەوڵی داوە تەواو سنگفراوان، ڕاستگۆ و بێپەردەپۆش بێت. ئەو تەنیا ستایشی ڕابردوو ناکات، بەڵکوو بە بوێرییەوە باس لە هەڵەکان، بێتواناییەکان و ڕووە ڕاستەقینەکانی ژیانی خۆی و دەورووبەری دەکات. تەنانەت باس لەوە دەکات که هەندێک جار ڕووبەڕووی ڕەخنەی توند و تانەتەشەری ناحەزان بووەوە؛ بەڵام ئەمە ڕێگر نەبووە لەوەی ڕاستییەکان بنووسێت.
لە کۆتایی بەشی پێشەکیدا (لاپەڕەی ١٣)، شێرکۆ بێکەس باس لە قورسیی پڕۆسەی نووسینەوەی یادەوەرییەکان دەکات کە چەندە مانووکەر بووە؛ بەڵام لە هەمان کاتدا چێژبەخشیش بووە. لە کۆتاییدا سوپاسی تایبەتی خۆی پێشکەش بەو کەسایەتی و هاوڕێیانە دەکات کە لە پێتچنی، پۆلێنکردن و ڕێکخستنی یادەوەرییەکاندا یارمەتییان داوە؛ بەتایبەت نووسەر و ڕۆژنامەنووس مەریوان عەلی. هەروەها سوپاسی ناوەندی غەزەلنووس دەکات بۆ چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەم بەرهەمە گرنگە.
٩. ١. سەرەتاکانی ژیان و ژینگەی خێزانی؛ لە گەڕەکی گاورانەوە تا حاجی حان
٩. ١. ٢. جوگرافیای لەدایکبوون و سیمبۆلیزمی «گەڕەکی گاوران»
لە دەقە بیرەوەرییەکاندا، قۆناغی منداڵی وەک کانگای سەرەتایی بونیادنانی زەین، هەستی دەروونی و جیهانبینیی نووسەر دەرکەوتووە. بەشی منداڵی لە بیرەوەرییەکانی شێرکۆ بێکەسدا، وێنەی سەرەتایی تابلۆیەک پێکدەهێنێت کە لە خاک و خۆڵەمێشی ئازارەوە دەست پێدەکات. شاعیر بە نیشاندانی قووڵایی ئەم تراژیدیایە، نیشانمان دەدات کە چۆن برینی منداڵی و یادەوەرییە ساردەکانی زستانی تەمەن، دەتوانن ببنە هەوێنی داهێنانی گەورە و دروستکردنی کەسایەتییەکی مەزن لە مێژووی ئەدەبی نەتەوەیەکدا. بەشی دەستپێکی کتێبی «نووسین بە ناوی خولەمێش»ـی شێرکۆ بێکەس، بۆ کێشانی نیشاندانی ژیانی منداڵی لە نێوان شارەکانی سلێمانی و هەڵەبجەدا، لە سایەی باوکە مەزنەکەی، شاعیری ناسراو فایەق بێکەس تەرخان کراوە.
شێرکۆ بێکەس لە ساڵی ١٩٤٠ لە گەڕەکی گاورانی شاری سلێمانی لەدایک بووە، تەنیا وەسفێکی جوگرافی ناکات، بەڵکوو دیمەنێکی کۆمەڵایەتیی قووڵ و تێکەڵاو دەخاتەڕوو. گەڕەکی گاوران کە زێدی پێکهاتە مەسیحییەکانی شارەکە بووە لە یادەوەریی شاعیردا دەبێتە لانکەی پێکەوەژیانی ئاشتییانە و برایەتیی نێوان ئایین و نەتەوە جیاوازەکان. ئەو ڕووداوە سەرەتاییەی کە «جەمیلە خان»ی دراوسێی مەسیحی نیشانەی خاچی لەسەر ناوچەوانی شێرکۆ کێشاوە، لە ڕوانگەی فیکری و داهێنانی شاعیردا دەبێتە خواستن و هێمایەکی گەورە بۆ تێکەڵاوە مرۆییە ڕەسەنەکەی کۆمەڵگەی کوردی کە تێیدا جیاوازییە ئایینییەکان نەک هەر نە بوونەتە هۆی دابڕان، بەڵکوو بوونەتە بەشێک لە ناسنامەی پێکەوەیی و جوانیی ژیانی ڕۆژانە.
٩. ١. ٣. گواستنەوە بۆ گەڕەکی «حاجی حان»
لە قۆناغە سەرەتاییەکانی تری منداڵیدا، شێرکۆ باسی گواستنەوەی خێزانەکەیان بۆ گەڕەکی حاجی حان دەکات. ئەم گواستنەوەیە هاوکاتە لەگەڵ دۆخێکی سەختی ئابووری و کۆمەڵایەتی کە خێزانەکەیان تێیدا دەژیان. ماڵباتەکە کە هێشتا ستوونە سەرەکییەکەیان (مامۆستا فایق بێکەس) لە ژیاندا ماوە، یان لەو قۆناغە هەستیارانەدایە، ڕووبەڕووی دۆخێکی سەخت دەبنەوە. وەسفکردنی کۆڵانەکان، ماوەی مانەوە و شێوازی ژیانی ڕۆژانەی منداڵیی شێرکۆ لەم گەڕەکەدا، وێنەیەکی ڕەسەن لە ژیانی چینی هەژار و زەحمەتکێشی سلێمانی لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا نیشان دەدات.
٩. ١. ٣. ژینگەی خێزانی و پێگەیشتن لە سایەی ڕووناکبیریدا
لە روانگەی لێکۆڵینەوەی دەروونناسیی ئەدەبییەوە، گەورەبوون لە ماڵباتێکدا کە تێیدا شیعر، قەڵەم و خەبات بنەمای سەرەکیی ژیان بن، کاریگەرییەکی باوەڕپێنەکراو لەسەر نەخشاندنی کەسایەتیی منداڵ هەیە. شێرکۆ بێکەس لە ساڵانی سەرەتایی ژیانیدا لە ژینگەیەکی پڕ لە هەستی نیشتمانی و ئەدەبیدا چاوی هەڵهێنا. باوکی، فایەق بێکەس، تەنیا دایک و باوک نەبوو، بەڵکو سیمایەکی دیاری نیشتمانی بوو کە ناوی بە ڕووی مێژوو و ئەدەبی کوردیوە گرێ درابوو.
٩. ١. ٤. شۆکی تراژیدیای مەرگ و تێکشکانی بەهاری منداڵی
یەکێک لە خاڵە وەرچەرخانە تاریك و تراژیدییەکانی ژیانی شێرکۆ بێکەس، کۆچی دوایی لەناکاوی باوکییەتی لە ۱۸ی کانوونی یەکەمی ۱۹٤۸دا لە هەڵەبجە. ئەم ڕووداوە لە تەمەنێکی زۆر هەستیاردا ڕوودەدات و کۆتایی بەو خەونە ساوایانە دەهێنێت کە پێویست بوو لە باوەشی گەرمی باوکدا گەشە بکەن. شێرکۆ بێکەس سەبارەت بە ڕۆژی کۆچی دوایی باوکی و ئەو بۆشاییە گەورەیەی کە دوای خۆی جێیهێشت، باس لەوە دەکات کە چۆن لە تەمەنێکی زۆر بچووکدا (هێشتا هەشت ساڵی تەواو نەبوو) تێگەیشت کە ژیان چیتر ئەو بەهارە گەرمەی پێشوو نییە. ئەو بە زمانێکی پڕ لە ژان باسی ئەو ساتە دەکات کە تەنیا یادگارێکی کەمی باوکی، چەند قەڵەم و دەفتەرێک و ناو و ناوبانگە مەزنەکەی بوون کە لەو کاتەدا بوونە تەنیا هاوڕێی تەمەنی سەختی منداڵی.
٩. ١. ٥. قەڵەم و دەفتەر وەک جێگرەوەی بوونی باوک
لە ڕوانگەی نیشانەناسی، «قەڵەم» و «دەفتەر» لێرەدا تەنیا ئامرازی نووسین نین، بەڵکوو هێمای بەرگەگرتن، میراتداریی مەعنەوی و پردێکن بۆ پەیوەندیگرتنەوە بەو ڕۆحە نەمرەی کە کۆچ دەکات. شێرکۆ لەو تەمەنە مناڵییەدا ناچار دەبێت زوو گەورە ببێت؛ ئەو زستانە سەختانەی منداڵی کە بە بێبوونی باوک و تەنیا بە یادگارییەکان و دەفتەرەکانی ئەوەوە تێیپەڕاند، بوونە بەو ئاگرەی دواتر لە قۆناغەکانی تەمەنیدا بەرهەمی مەزنی لێ سەوز بوو.
٩. ١. ٦. ڕۆڵی دایک و سیمای ژنی کورد لە قەیرانەکاندا
یەکێک لە خاڵە هەرە جوان و کاریگەرەکانی ئەم بەشەی یادەوەرییەکان، پێگەی دایکی شێرکۆیە. کاتێک کارەساتی کۆچی دوایی باوک ڕوو دەدات و باری قورسی بژێوی و پەروەردەکردنی منداڵەکان دەکەوێتە سەر شانی ئەم دایکە، شێرکۆ بە زمانێکی پڕ لە سۆز، ڕێز و پێزانینەوە باسی ئازایەتی، خۆڕاگری و دەستڕەنگینیی دایکی دەکات. دایک لای بێکەس تەنیا سیمایەکی سادەی خێزانی نییە، بەڵکوو نموونەی باڵای ژنی کوردی خاوەن قەڵای خۆڕاگرییە کە لە بەرامبەر سەختییەکانی ژیان و ڕۆژگاردا خۆڕاگربووە.
٩. ١. ٧. ڕەخنە لە پشت تێکردنی خزمەکان
لە بەرامبەر سۆزی دایک و بەزەیی دراوسێکاندا، شێرکۆ بێکەس بە بوێرییەکی ڕەخنەیییەوە باس لە هەڵسوکەوتی هەندێک لە خزم و مامەکانی دەکات کە لە کاتی تەنگانە و بێباوکیی ئەواندا، پشتیان تێکردوون و یارمەتییان نەداون. ئەم جۆرە لە یادەوەریانە ڕەنگدانەوەی ڕاستگۆییەکی دەروونیی باڵای شاعیرە کە نایەوێت ڕابردوو بە درۆ بڕازێنێتەوە، بەڵکوو ڕووە تاڵەکانیش وەک خۆیان دەگێڕێتەوە. لە بەرانبەردا، یادکردنەوەی کەسایەتییەکی مەزن وەک مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد و دراوسێکان وەک پەناگە و پشتیوانێکی مێژوویی، قەدرزانیی شاعیر بۆ ئەو کەسایەتییانە دەردەخات کە لە ڕۆژە تاریکەکاندا چرایەکی هیوایان بۆ هەڵکردوون. یەکێک لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی ناو بیرەوەرییەکانی شێرکۆ بێکەس، تەرخانکردنی ڕووبەرێکی فراوانە بۆ ناساندنی فایق بێکەس، نەک تەنیا وەک باوک، بەڵکوو وەک کەسایەتییەکی مەزنی شیعری نیشتمانی، پێشەنگێکی هزری سیاسی و تێکۆشەرێکی مێژووی نوێی کورددا. لەم بەشەی بیرەوەرییەکاندا، نووسەر بە وردی تیشک دەخاتە سەر دوو ئاراستەی سەرەکی: یەکەم پەیوەندیی خێزانی و کەلتووریی باوک و کوڕ، دووەم بەشداریی کارای فایق بێکەس لە ڕووداوە سیاسی و نەتەوەییە چارەنووسسازەکانی سەردەمی خۆیدا.
٩. ١. ٨. پەروەردەی نیشتمانی و چرۆکردنی هەستی کوردایەتی
شێرکۆ بێکەس لەم گێڕانەوەیەدا بە سۆزێکی قووڵ و لە هەمان کاتدا بە ڕوانگەیەکی ڕەخنەیی و مێژووییەوە، باسی ئەو چرکانە دەکات کە تێیدا باوکی دەستی گرتووە و بۆ یەکەمجار بەرەو قوتابخانەی مەڵکەندی (یەکێک لە کۆنترین و ناسراوترین ناوەندە ڕۆشنبیری و پەروەردەیییەکانی شاری سلێمانی) ڕێنمایی کردووە. ئەم هەنگاوە تەنیا گواستنەوەیەکی سادەی منداڵێک نەبووە بۆ ناردن بۆ خوێندن، بەڵکوو دەستپێکی وەرچەرخانێکی هزری و ناسنامەیی بووە. لەڕێگەی شیعرە بەرز و نیشتمانییەکانی فایق بێکەسەوە هەستی نیشتمانپەروەری، بەرگری لە زمان و ناسنامەی نەتەوەیی، و هۆشیاریی سیاسی وەک تۆوێک لە دەماری ڕۆڵەکانی ئەو سەردەمەدا چێنراوە. باوک لێرەدا نەک هەر مامۆستای ماڵەوە، بەڵکوو پێشڕەوی ڕووناکبیریی نەتەوەیەکە کە شیعری کردووەتە سەنگەرێک بۆ بەرگری لە بوونی نەتەوەیەک.
٩. ١. ٩. فایق بێکەس لە هەناوی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی و مێژووی سیاسی
تەوەری دووەمی ئەم گێڕانەوەیە، تیشکخستنە سەر پێگەی نەتەوەیی و خەباتی مەیدانیی فایق بێکەس لە وێستگە هەستیارەکانی مێژووی هاوچەرخدا. یادەوەرییەکان بە بایەخێکی زۆرەوە باسی ئەو ڕووداوە مەزنە مێژووییانە دەکەن کە فایق بێکەس تێیاندا ڕۆڵی سەرەکی هەبووە، لە سەرووی هەمووشیانەوە ڕاپەڕینی مێژوویی ٦ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٠ لە سلێمانی دژی ستەمی دەسەڵاتی سیاسیی عێراق و ئینگلیز. بەپێی گوتە مێژووییەکانی کەسایەتییەکی وەک ئابراهیم ئەحمەد کە لە بیرەوەرییەکاندا ئاماژەی پێ کراوە، فایق بێکەس لەو ڕاپەڕینە جەماوەرییە گەورەیەدا یەکێک بووە لە سەرقافڵە، ڕێبەر و پێشەنگە دیارەکان کە لە سەپاندنی ئیرادەی گەلدا بەرامبەر ستەمکاران ڕۆڵی گێڕاوە؛ تەنانەت لەو پێناوەشدا بریندار بووە و بوونی خۆی بۆ ئازادیی خاکەکەی تەرخان کردووە.
٩. ١. ١٠. بەهای زانستی و مێژوویی گێڕانەوەکە
٩. ١. ١٠. ١. بەرجەستەکردنی مێژووی زارەکی و ئەزموونی ژیان: شایەتیدانی شێرکۆ بێکەس لەسەر ژیان و هەڵسوکەوتی باوکی، سەرچاوەیەکی بەرچاوە بۆ تێگەیشتن لە ژینگەی کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیریی سلێمانی لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا.
٩. ١. ١٠. ٢. گرێدانی ئەدەب بە خەباتی سیاسییەوە: نیشان دەدات کە چۆن دەزگای شیعر و ئەدەب لەو سەردەمەدا جودا نەبووە لە بزووتنەوەی نەتەوەیی، بەڵکوو پێشەنگ و هاندەری سەرەکیی جەماوەر بووە.
سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو بۆ توێژەران: بۆ ئەو لێکۆڵەرانەی دەیانەوێت وردەکارییەکانی ڕاپەڕینی ١٩٣٠ و ڕۆڵی ڕۆشنبیران و شاعیران لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کورددا بخەنەڕوو، ئەم بەشەی بیرەوەرییەکان وەک بەڵگەیەکی مێژوویی زیندوو گرنگیی تایبەتیان هەیە.
٩. ١. ١١. گۆڕەپانی خوێندن، سەردەمی سورداش و ژیانی مەکتەب
بەشێکی تری یادەوەرییەکە تایبەتە بە گواستنەوەی خێزانەکەیان بۆ ناوچەی سورداش (١٩٤٧-١٩٤٦) بەهۆی نەقڵکردنی باوکیەوە. شێرکۆ باسی دیمەنە سەرنجڕاکێشەکانی سورداش، چیاکانی چەرماوەند، پیرەمەگروون و ئەفسانەی «بووک و خەسوو» دەکات کە چۆن کاریگەرییان لەسەر خەیاڵی منداڵی و گەشەی شیعرەیی ئەو هەبووە. لەوێوە هەنگاوی ناوە دنیای خوێندنەوە. هەروەها باسی سەردەمی قوتابخانەی سەرەتایی لە سلێمانی، مامۆستاکانی و هاوڕێ نزیکەکانی وەک ئەنوەر ئەحمەد، فاروقی مەلا مستەفا، و ئومێد رەشید دەکات. وەسفکردنی وردی مامۆستاکان و شێوازەکانی تەمێکردنی سەردەمی خۆی، ڕەنگدانەوەیەکی ڕاستەقینەی پێکهاتەی پەروەردەیی ئەو سەردەمەیە.
٩. ١. ١٢. ژینگەی کۆمەڵایەتی، کەسایەتییە فۆلکلۆرییەکان و شانۆگەرایی شەقام
هەر شارێک جگە لە بینا و شەقامەکانی، خاوەن «سیمای فۆلکلۆری»ـە کە دبنە هێمای زیندووی شارەکە. شێرکۆ بێکەس بە زمانێکی شیرین، نەرم و ئەدەبی، باسی ئەو کەسە سەرنجڕاکێش و کۆمەڵایەتییانە دەکات کە هاتوچۆی شەقام و بازاڕیان دەکرد. شاعیر ئاماژە بەو کەسایەتییە فۆلکلۆریانە دەکات کە بە هەڵسووکەوت، قسە، یان شێوازی تایبەتی خۆیانەوە ببوونە بەشێک لە هێما و سیمای ناسراوی سلێمانی. سلێمانی لە بەرهەمی «نووسین بە ناوی خولەمێش»ـدا، تەنها بۆشاییەکی جوگرافی، یان ژینگەیەکی سادەی نیشتەجێبوون نییە، بەڵکوو شار لێرەدا دەبێتە زیندەوەرێکی زیندوو، خودمختار و خاوەن ڕووحێکی تایبەت کە لە ڕێگەی گۆشەنیگای وردی شاعیرەوە، وێنەی ڕاستەقینەی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی، چینایەتی و کولتورییەکانی سەدەی ڕابردوو دەخاتەڕوو. وەسفکردنی کەسایەتییەکی وەک «پوورە حەلاو» بەو هەموو بوێری، قسەخۆشی و تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتییانەوە، نیشانەی تێڕوانینی قووڵی شاعیرە بۆ چینە ڕەسەنەکانی کۆمەڵگە. ئەم کەسایەتییە فۆلکلۆرییانە لای بێکەس تەنیا سیمایەکی سادە نین، بەڵکوو ئەوانە بەشێکن لە مێژووی نەنووسراوی شانۆگەریی شەقام و ناسنامەی کۆمەڵایەتیی شار لەو سەردەمەدا.
٩. ١. ١٢. ١. دیمۆگرافیایەکی فرەچەشن و پێکەوەژیانی ئاشتییانە
یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتییەکانی شاری سلێمانی کە شێرکۆ بێکەس لە بیرەوەرییەکانیدا تیشکی خستووەتەسەر، بریتییە لەو فرەپێکهاتەیی و پێکەوەژیانە ئایینی و نەتەوەییەی کە لە شارەکەدا هەبووە. پێچەوانەی کۆمەڵگە داخراوەکان، سلێمانی لەو قۆناغەدا ژینگەیەکی کراوە و لەبەرگرەوە بووە، بۆ پێکهاتە جیاوازەکان. نموونە لە دەق و ناوەڕۆکەوە: شێرکۆ بێکەس باسی ئەوە دەکات کە چۆن لەو سەردەمەدا موسڵمان، مەسیحی و جوولەکە لە شاری سلێمانیدا لە تەنیشت یەکترەوە، بە ئارامی، تەبایی و ڕێزی هاووڵاتیبوونەوە ژیاون. ئەم پێکەوەژیانە تەنها هاوسێیەتییەکی ڕووت نەبووە، بەڵکوو تێکەڵاوی لە کولتوور، بازار، دابونەریت و بۆنە کۆمەڵایەتییەکاندا هەبووە، کە ئەمەش نیشانەی باڵایی ڕۆشنبیریی شارستانیی سلێمانی بووە لەو سەردەمەدا.
٩. ١. ١٢. ٢. ڕۆڵی چینە ژێردەستەکان و کاسبکاران لە بونیادنانی یادگەی شاردا
زۆرجار لە ژیاننامەی کەسایەتییە ناسراوەکاندا، تەنها تیشک دەخرێتە سەر توێژە دەسەڵاتدار؛ بەڵام شێرکۆ بێکەس پێچەوانەی ئەم ڕێبازە باوە دەجووڵێتەوە. ئەو شایەتحاڵی ژیانی چینە هەژارەکان، کرێکاران و کاسبکارانی بچووکە کە بڕبڕەی پشتی ئابووری و ژیانی ڕۆژانەی شار بوون. شاعیر بە وردبینییەوە سەرنجی خستووەتە سەر ماندووبوون، دەنگ و شێوازی ژیانی ڕۆژانەی ئەم توێژە پەراوێزخراوانە و کردوونی بە بەشێکی دانابڕاو لە مێژووی ئەدەبیی شارەکە.
٩. ١. ١٢. ٣. قۆناغی گواستنەوە بۆ بەغدا و ژیانی «بەشی داخلی»
لە قۆناغێکی تری تەمەن و خوێندنیدا، شێرکۆ بێکەس ڕوو لە بەغدا دەکات و دەچێتە بەشی داخلی (ژووری خوێندکاران). ئەم گواستنەوە جوگرافی و کۆمەڵایەتییە گۆڕانکارییەکی گەورە لە ژیانی شاعیردا دروست دەکات. ژیانی بەشی داخلی لە بەغدا، بە هەموو سەختی، کێبڕکێ و تێکەڵاوییە نەتەوەیی و چینایەتییەکەیەوە، شێرکۆ دەخاتە نێو گۆڕەپانە سیاسی و مەعریفییە گەورەکانی عێراقەوە. لەوێدا ژینگەی ژیانی تەنیایی، قورستربوونی بژێوی و بەرهەڵستیکردنی دۆخی نالەباری خوێندکاری، تێکەڵ بە خەباتی ڕۆشنبیری دەبێت.
٩. ١. ١٢. ٤. بزووتنەوەی قوتابیان و پێکدادانی ئایدۆلۆجیاکان
بەشداریکردنی شێرکۆ بێکەس لە بزووتنەوەی قوتابیاندا لە بەغدا، بەشێکی گرنگی تێکۆشانی گەنجانەی ئەوە. لەم بەشەدا، شاعیر باسی ئەو فەزا سیاسییە ئاڵۆزە دەکات کە تێیدا ململانێیەکی توند لە نێوان لایەنە جیاوازەکاندا وەک کۆمۆنیستەکان، نەتەوەپەرستەکان و ئاراستە سیاسییەکانی تری سەردەمی عێراقی پاشایەتی، یان قۆناغەکانی پاشان هەبووە. بێکەس وەک گەنجێکی شاعیر و خاوەن هەڵوێست، لەم نێوەندەدا ڕووبەڕووی چەندین بەربەست، هەڕەشە و زەحمەتی دەبێتەوە. گێڕانەوەی ئەم ڕووداوانە لە یادەوەرییەکاندا، تەنیا یادەوەرییەکی شەخسی نییە، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی مێژووی خوێنڕێژ و پڕ لە قوربانیدانی بزووتنەوەی قوتابیان و ڕۆشنبیرانی کوردە لە شارە ناوەندەکانی عێراقدا.
٩. ١. ١٢. ٥. وەرچەرخانی سیاسی و ئەدەبی؛ لە بیرەوەرییەکانی شێرکۆ بێکەسدا
کتێبی نووسین بە ناوی خۆڵەمێش، وەک نەخشەیەکی ڕووناکبیری وایە کە قۆناغە سەخت و جوانەکانی گواستنەوەی ئەدەبی کوردی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر نیشان دەدات. شێرکۆ بێکەس بەوەی کە کوڕی شاعیرێکی گەورەی وەک فایەق بێکەس بوو، لە دایکبوونییەوە لەناو بازنەی گەرموگوڕی شیعر و ئەدەبدا ژیابوو؛ بەڵام پێگەیشتنی وەک شاعیرێکی نوێخواز، پێویستی بە تێکەڵبوون لەگەڵ سیمای گەورەکانی ئەدەب و بەرگرتن لە ڕەخنە زانستییەکان هەبوو.
لێرەدا ئەم تەوەرە بە فراوانە بە لیکدانەوەی وردەکارییەکانەوە دەخرێتەڕوو:
٩. ١. ١٢. ٥. ١. ژینگەی ئەدەبی و چایخانەکان؛ لانکەی کۆبوونەوە ڕۆشنبیرییەکان
شێرکۆ لە بیرەوەرییەکانیدا بە زمانێکی پڕ لە سۆز باسی ئەو فەزا کۆمەڵایەتی و فیکرییە دەکات که لە شاری سلێمانیدا لە نێوان چایخانەکان هەبوو. شەقامی مەولەوی، چایخانەی مام سالح، سەعیدە و دووکان و جێگە گشتییەکانی تری سلێمانی لە یادەوەرییەکانی بێکەسدا دەبنە لانکە و ناوەندی بڵاوبوونەوەی هۆشیاریی نەتەوەیی و ڕۆشنبیری. ئەم شوێنانە تەنیا بۆ پشوودان نەبوون، بەڵکوو وەک سەنتەرێکی کراوەی گفتوگۆی ئەدەبی و سیاسی دەوریان هەبوو. لەو مەجلیسانەدا، تێکەڵاویی نێوان نەوەی پێشەنگ و شاعیران و نووسەرانی گەورەی وەک گۆران، هەردی، عەبدوڵڵا جەوهەر، کامەران، دیلان و فەرەیدوون عەلی ئەمین وێنەیەکی دەوڵەمەند لە بزاوی ڕۆشنبیریی شارەزوور و سلێمانی دەخاتەڕوو؛ ژینگەیەک کە تێیدا شیعر، موزیک، سیاسەت و ڕەخنە دەست لە ناو دەست پێکەوە گەشەیان کردووە. ئەم شوێنانە وەک سەکۆی سەرەکیی مشتومڕی ئەدەبی، خوێندنەوەی بەرهەمی نوێ و هەڵسەنگاندنی ڕەوتی شیعری نوێی کوردی بوون. شێرکۆ بە گوێڕایەڵی و تامەزرۆییەوە گوێی لە ڕای مامۆستاکان و گەورەکانی سەردەمەکەی دەگرت. شێرکۆ بێکەس لەو کەسایەتییە دەگمەنانەیە حاشا لە ڕەخنە ناکات، بەڵکوو لە بیرەوەرییەکانیدا بە ڕێزێکی گەورەوە باس لەو ڕەخنانە دەکات که شاعیرانی پێشەنگ و هاوچەرخی لەسەر شیعرە سەرەتاییەکانی هەبوویانە. شێرکۆ دەگێڕێتەوە که چۆن ئەم ڕەخنانە سەرەتا لە ڕووی دەروونییەوە قورس بوون بۆ گەنجێکی تازەپێگەیشتوو، بەڵام لە ڕاستیدا بوونە «تاشینی مرواری»، بۆئەوەی قەڵەمی ئەو تیژتر ببێت و زمانێکی سەربەخو و تایبەت بە خۆی بدۆزێتەوە.
٩. ١. ١٢. ٥. ٢. پردی نێوان نەریت و نوێگەری
لە ڕوانگەی شێرکۆوە، پەیوەندیی نێوان نەوەی کۆن و نوێ تەنیا کێبڕکێ نەبوو، بەڵکوو پردێکی پڕ لە متمانە بوو. ئەو شانازی بەوە دەکات که لەژێر کاریگەریی کێش و سەروای کلاسیکەوە گەیشتووەتە ئەو باوەڕەی شیعر دەبێت زمانی سەردەم و هەناسەی نوێی هەبێت و لە هەمان کاتیشدا ڕێزی ڕیشە و مێژووی ئەدەبی کوردی گرتووە. لەم بەشەدا شێرکۆ دەریدەخات که گەورەکانی ئەدەب تەنیا لەسەر کێشی عەرووز، یان پەخشان قسەیان نەکردووە، بەڵکوو شیعر وەک هۆشیارییەکی نەتەوەیی و سیاسی سەیر کراوە کە دەبێت لە خزمەتی کێشە گەورەکانی گەلدا بێت.
سەرچاوە
بێکەس، شێرکۆ (٢٠١٣). نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش. هەولێر: غەزەلنووس، چاپی یەکەم.
١. سەرەتا
مێژووی مرۆڤایەتی پڕە لە ڕووداوی گەورە و بچووک کە تێپەڕبوونی خێرای کات، هەموو شتێک بەرەو لەناوچوون دەبات. لە تەنیاییی زەمەن و سێڵاوی لەبیر چوونەوەدا، زۆربەی بەسەرهاتەکان لە یادگەی نەوەکاندا ون دەبن، ئەگەر بە دەستێکی ئەمەکدار و بە قەڵەمێکی هۆشیار تۆمار نەکرێن. کاتێک سەیری نەخشەی جۆرە ئەدەبییەکان دەکەین، بیرەوەرینووسین پێگەیەکی دیار و ڕووپۆشێکی قووڵی فەلسەفی و دەروونیی هەیە؛ چونکە تەنیا گێڕانەوەیەکی ڕووتی بەسەرهاتەکان نییە، بەڵکوو گەڕانەوەیەکی نهێنییە بۆ ناو ڕۆحی ڕابردوو، نیشاندانی ڕوخساری ڕاستەقینە و پەردەلادان لەسەر ڕاستییەکانی سەردەمێک و لە هەمووی گرنگتر، تۆمارکردنی مێژووی لەبیرکراوی «تاک» و «کۆمەڵ»ـە پێکەوە. لە ڕوانگەی دیاردەناسییەوە، مێژووی فەرمی زۆرجار، مێژووی سەرکەوتووەکانە؛ مێژووی دەسەڵاتەکانە کە تێیدا مرۆڤی سادە، ئازارە شاراوەکان و وردەکاریی ژیانی ڕۆژانەی تێیدا ون دەبن؛ بەڵام بیرەوەرینووسین دەبێتە پردێک بۆ گواستنەوەی ڕاستییە ناوخۆییەکان. بیرەوەری تیشک دەخاتە سەر ئەو سووچە تاریکانەی کە کتێبە مێژووییە گەورەکان توانای بینین و نووسینیان نەبووە. لێرەدا نووسەر تەنیا شاهیدێک نییە، بەڵکوو دادوەرێکە کە سەکۆیەک بۆ دەنگی کپکراوی خۆی و کۆمەڵگەکەی دروست دەکات و یادەوەرییە کەسییەکان دەکاتە بەشێک لە کایەی گشتیی هۆشیاریی نەتەوەیی.
١. ١. بیرەوەری وەک قەڵغانی بەرگری لە ئەدەبی کوردیدا
پرۆسەی نووسین و بەتایبەت بیرەوەرینووسین تەنیا کارێکی چێژبەخشی ئەدەبی نەبووە، بەڵکوو وەک ئەرکێکی قورسی نیشتمانی و بوونگەرایی دەوری بووە. لە ژێر گوشاری سیاسەتی توانەوە، سڕینەوەی زمان و فەرامۆشکردنی کولتووریدا، دەسەڵاتە هەژموونگەراکان هەمیشە هەوڵیان داوە ناسنامەی نەتەوە ژێردەستەکان پەراوێز بخەن. لەم ناوەندەدا، نووسینی بیرەوەری یەکێک بووە لەو قەڵغانە مێژووییانەی ڕێگری لە داڕمان و سڕینەوەی یادگەی نەتەوەیی کردووە. کاتێک پەڕتووکێکی بیرەوەری چاپ دەبێت، لە ڕاستیدا پارچەیەکی ونبووی ناسنامە دەدۆزرێتەوە. ئەم نووسراوانە دەبنە بەڵگەی زیندوو کە شاهێدی دەدەن لەسەر هەبوون، بەرەنگاربوونەوە و ماندووبوونی نەتەوەیەک کە نایەوێت لە یادەوەریی مێژوودا بسڕێتەوە؛ بە جۆرێک کە هەر لاپەڕەیەکی بیرەوەری وەک خشتێک وایە لە بونیاتنانەوەی دیواری پاراستنی کایەی هزری و دەروونی.
١. ٢. مێژووی سەرهەڵدانی بیرەوەرینووسین لە ئەدەبی کوردیدا
بیرەوەرینووسین لە ئەدەبی کوردیدا، لە سەرەتایەکی سادە و تاکەکەسییەوە گەشەی کردووە و ئەمڕۆ بووەتە لقێکی گرنگ و دەوڵەمەند لە ژانرەکانی پەخشانی کوردی. ئەم جۆرە ئەدەبییە تەنیا نووسینێکی کاتی نین، بەڵکوو پەیکەری یادگەی نەتەوەیەکەن ڕێگری لە لەبیرچوونەوەی ڕابردوو دەکەن. سەرهەڵدانی پەخشانی هونەری و نووسینی بیرەوەری لە ئەدەبی کوردیدا مێژوویەکی دووروودرێژی نییە. سەرەتای دەرکەوتنی نووسینی بیرەوەری بە شێوازێکی هاوچەرخ بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم، هاوکات لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕۆژنامەی کوردستان لە ساڵی ۱۸۹۸ و دواتر گۆڤار و ڕۆژنامەکانی تر دەگەڕێتەوە. لە قۆناغە سەرەتاییەکاندا، نووسینەکان زیاتر لە شێوەی یاداشتنامەی ڕۆژانە، یان گێڕانەوەی کورت بوو کە کەسایەتییە سیاسی، ڕۆشنبیر و ئایینییەکان لەسەر ڕووداوەکانی سەردەمی خۆیان تۆماریان دەکرد. بە تێپەڕبوونی کات و بەهۆی چالاکبوونی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی، بیرەوەرینووسین بوو بە بەشێکی دانەبڕاو لە مێژووی سیاسی و ئەدەبیی وڵاتەکەمان و چەندین سەرکردە، کەسایەتیی ناودار و نووسەر کتێبی بیرەوەریی خۆیان بە جێهێشت کە بوونە بەڵگەی زیندوو لەسەر ڕووداوەکان.
١. ٣. جۆرەکانی بیرەوەری لە ئەدەبی کوردیدا لەسەر چەند ئاراستەیەک گەشەی کردووە:
١. ٣. ١. بیرەوەریی سیاسی و شۆڕشگێڕی: کە زۆرترین ڕێژەی پێکهێناوە و تێیدا سەرکردە و بەشداربووانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد باسی وێستگەکانی خەبات، شۆڕش و نسکۆکان دەکەن.
١. ٣. ٢. بیرەوەریی ڕۆشنبیری و ئەدەبی: کە تێیدا شاعیران، نووسەران و هونەرمەندان باسی ژیانی ئەدەبی، پەیوەندییە فیکرییەکان و ژینگەی شارەکانی کوردستان لە سەردەمی خۆیاندا دەکەن.
١. ٣. ٣. بیرەوەریی کۆمەڵایەتی و کەسی: تیشک دەخاتە سەر ژیانی ڕۆژانەی کۆمەڵگە، دابونەریت و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان.
١. ٤. گرنگیی بیرەوەرینووسین لە ئەدەب و مێژوودا
بیرەوەرینووسین بۆ نەتەوەیەکی وەک کورد کە بە دەست ناتەواوی لە ئەرشیفکردنی فەرمیدا ناڵاندوویەتی، خاوەن گرنگییەکی ستراتیژی و ئەدەبییە، کە لە چەند خاڵێکدا خۆی دەبینێتەوە:
١. ٤. ١. پڕکردنەوەی بۆشاییی مێژوویی و ئەرشیف و تێکشکاندنی مێژووی فەرمی: بیرەوەری وەک دادگەی ڕەسەنی یادگە لە مێژووی نەتەوە ژێردەستەکاندا، بەتایبەت نەتەوەی کورد کە هەمیشە مەترسیی «سڕینەوەی گێڕانەوە» یەکێک بووە لە هەڕەشە سەرەکییەکان بۆ سەر ناسنامە، دەوری کاریگەری لە پاراستن بووە. مێژووی فەرمی[۱] کە زۆرجار لەدایکبووی دەسەڵاتە هەژموونگەراکانی ناوچەکە، یان ژێر دەسەڵاتی نەیاردا تۆمار کراوە، ئامرازێک بووە بۆ شێواندن، بچووککردنەوە، یان تەواو پەردەپۆشکردنی ڕاستییەکان. لەم مێژووە فەرمییەدا، کورد هەمیشە وەک لایەنێکی لاوەکی، یاخیبووی تێکدەر، یان بوونەوەرێکی بێمێژووی نێو هاوکێشەکان ناسێنراوە، نەک وەک خاوەن ماف و ناسنامەیەکی ڕەسەن. لەم بەستێنەدا، بیرەوەرینووسین دەبێتە تێکشکێنەرێکی بەهێزی ئەم هەژموونە فەرمییە و ڕۆڵی «ئەرشیفێکی ڕاستەقینە و ناوخۆیی» دەبینێت کە بە دەستی شاهیدحاڵە ڕاستەقینەکانی ناو گۆڕەپانەکە نووسراوەتەوە:
١. ٤. ٢. گێڕانەوە لە خوارەوە[۲]: مێژووی فەرمی هەمیشە مێژووی کۆشکەکان، فەرمانڕەواکان و دەستەبژێرە سیاسییەکانە. لە بەرانبەردا، بیرەوەرییەکان مێژووی مرۆڤە ئاساییەکان، کەسایەتییە ناسراوەکان، تێکۆشەران، دایکانی جەرگسووتاو و ڕۆشنبیرە سەربەخۆکانن. ئەم ژانرە سەکۆیەک دەداتە ئەو دەنگانەی کە لە تەلاری مێژووی فەرمیدا کپ کرابوون.
١. ٤. ٣. دەرخستنی نهێنی و وردەکارییە ونبووەکان: لە کتێبە مێژووییەکاندا، ڕووداوەکان تەنیا وەک خشتەیەکی وشکی بەروار و ئەنجام دەردەکەون؛ بەڵام بیرەوەری وردەکارییە مرۆییەکان دەگێڕێتەوە؛ چۆنیەتیی بڕیاردان لە ساتە سەختەکاندا، هەڵە ستراتیژییەکانی سەرکردەکان، خیانەتەکان، هاوپەیمانییە نەبینراوەکان و قوربانیدانی بێدەنگی خەڵکی سادە. ئەمە وێنەی ڕووداوەکان لە دەگوازێتەوە بۆ تێگەیشتنێکی قووڵی دەروونی و کۆمەڵایەتی.
١. ٤. ٤. قەڵغانی پاراستنی ڕاستی لە بەرانبەر ساختەکاریی مێژوویییدا: کاتێک دەسەڵاتەکان هەوڵ دەدن ڕووداوەکان بە ئارەزووی خۆیان و بۆ بەرژەوەندیی سیاسیی خۆیان بخەنەڕوو، کتێبی بیرەوەریی ئەو کەسایەتییانەی کە شاهیدی زیندووی ڕووداوەکان بوون، دەبێتە بەربەستێک کە ڕێگە نادات ڕاستییەکان بە تەواوی لە یادگەی نەتەوەییدا ببنە قوربانیی بەرژەوەندیی ئەوەی پێی دەگوترێت «براوەکانی مێژووی فەرمی».کەواتە، بیرەوەرینووسین لەم ڕوانگەیەوە تەنیا گێڕانەوەیەکی کەسی نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکی دادپەروەریی مێژووییە کە تێیدا مێژووی شێوێنراو ڕاست دەکرێتەوە و ناسنامەی ونبووی نەتەوەیەک لە قووڵایی زەمەن دەردەهێنرێتەوە و دەپارێزرێت.
١. ٤. ٥. پاراستنی مێژووی نهێنی: زۆر جار مێژووی فەرمی و دەوڵەتی، ڕووداوەکان بە ئارەزووی دەسەڵاتەکان یان بە شێوازێکی وشک و بێڕۆح دەنووسێتەوە. لە بەرانبەردا، بیرەوەریی تاکەکەسیی کەسایەتییە ڕۆشنبیر، سیاسی و ئەدەبییەکان، ئەو لایەنە تاریک و پەردەپۆشکراوانەی مێژوو ڕووناک دەکاتەوە کە لە کتێبە فەرمییەکاندا نیین.
١. ٤. ٦. بەدیهێنانی متمانەی کۆمەڵایەتی و فیکری: خوێندنەوەی ئەزموونی ئەوانی تر، چرایەک بۆ ڕێگای نەوەکانی داهاتوو هەڵدەکات و تێڕوانینێکی فراوانترشان پێ دەبەخشێت سەبارەت بە هەڵە و سەرکەوتنەکانی ڕابردوو.
١. ٤. ٧. پەیوەندیی سۆزداری و هونەری: بیرەوەری کاتێک بە قەڵەمی نووسەرێکی بەتوانا و خاوەن هەستی ناسک دەنووسرێت، لە شێوەی ڕاپۆرتێکی مێژوویی دەردەچێت و دەبێتە دەقێکی ئەدەبیی پڕ لە پەخشان و جوانی.
٢. گواستنەوەی ئەزموونی مرۆیی: خوێندنەوەی کتێبی بیرەوەری تەنیا وەرگرتنی زانیارییەکی وشک و بێگیانی مێژوویی نییە، بەڵکوو گواستنەوەی زیندووی سۆز، ئازار، سەرکەوتن و شکستەکانە لە نەوەیەکی کۆنەوە بۆ نەوەیەکی نوێ. لە کاتێکدا مێژووی کلاسیک و فەرمی تەنیا بەروار، ناوی فەرمیی پیاوانی دەسەڵات و خشتەی شەڕەکان تۆمار دەکات، بیرەوەری پڕە لە لێدانی دڵی مرۆڤەکان، ترپەی ترسی ساتی بۆردومان، گەرمای سەختی سەنگەرەکان، فرمێسکی دایک و بزەی سەر لێوی تێکۆشەرێک لە تاریکیی زینداندا. ئەم گواستنەوەیە چەند ڕەهەندێکی گرنگ لەخۆ دەگرێت:
٢. ١. زیندووکردنەوەی مرۆڤ لە پشت پۆلێنە مێژووییەکانەوە: لە ڕێگەی بیرەوەرییەوە، نەوەی نوێ بۆی دەردەکەوێت کە ئەو کەسایەتییە مەزنانەی لە کتێبەکاندا وەک پەیکەری سارد باسیان دەکرێت، لە ڕاستیدا مرۆڤی گوشارلێکراو، هەستیار، خاوەن گومان، هیوا و دڵەڕاوکێ بوون. ئەمە مرۆڤبوونەوەی مێژووە کە متمانە و نزیکایەتیی دەروونی لە نێوان نەوەکاندا دروست دەکات.
٢. ٢. گواستنەوەی کەرامەت و بەهای بەرەنگاربوونەوە: کاتێک خوێنەر لاپەڕەکانی بیرەوەریی کەسێک دەخوێنێتەوە کە چۆن لە بەردەم لێپرسینەوە، هەژاری، یان ستەمی زەمەنەکەی خۆیدا چۆکی نەداوە، تەنیا فێری زانیاری نابێت، بەڵکوو وزەی ڕۆحی و ئەخلاقی دەگوازرێتەوە بۆی. ئەمە وەک پردێک وایە کە ئەزموونی شکست و سەرکەوتنی باوبابیران دەکاتە چرای ڕێگەی نەوەی ئێستا.
٢. ٣. دروستکردنی هاوبەشیی دەروونی[۳]: بیرەوەری خوێنەر لە قەفەسی سەردەمی خۆی دەردەهێنێت و دەیباتە ناو قووڵاییی کات و شوێنی جیاوازەوە. کاتێک مرۆڤ لە ئازار، یان خۆشیی کەسێکی تر تێدەگات کە لە سەردەمێکی توندوتیژدا ژیاوە، هەستی هاوخەمیی نەتەوەیی و مرۆیی لە ناویدا گەشە دەکات و زنجیرەی نەوەکان پچڕاو نابێت.
٣. ئاشکراکردنی نهێنییە پەردەپۆشکراوەکان
لە بیرەوەرییەکاندا، نووسەر لە چاو مێژوونووسێکی ئاسایی، یان لێکۆڵەرێکی بەستراو بە چوارچێوە فەرمییەکان، خاوەن ئازادییەکی زیاتر و پانتاییەکی فراوانترە؛ بەتایبەت کاتێک ئەو بیرەوەریانە لە کۆتایییەکانی تەمەن، یان لە دوای دابڕان لە پۆست و دەسەڵاتەکان دەنووسرێن. لێرەدا نووسەر ناترسێت لە لەدەستدانی پلە و پۆست و بەرژەوەندییە تەسکەکان لەسەر شانیدا کەمترە، بۆیە دەتوانێت دەست بۆ ئەو ناوچە تاڵ و تاریکانە بەرێت کە مێژووی فەرمی هەمیشە لێیان لادەدا. ئەم تایبەتمەندییە چەندین دەستکەوتی گەورە بۆ تێگەیشتن لە ڕووداوەکان دەستەبەر دەکات:
٣. ١. دەرخستنی هەستی دەروونی و مرۆیی پشت بڕیارە گەورەکان: لە مێژووی فەرمیدا، بڕیارە سیاسییەکان، یان شکست و سەرکەوتنەکان وەک دەرئەنجامێکی سارد و میکانیکی دەردەکەون؛ بەڵام لە بیرەوەریدا، نووسەر پەردە لەسەر ئەو دڵەڕاوکێ، هەڵە دەروونی، گومان و مەترسییانە هەڵدەداتەوە کە لە پشت پرۆسەی بڕیاردانەوە هەبوون. خوێنەر بۆی دەردەکەوێت کە چۆن هەندێک جار بڕیاری مێژوویی لەسەر بنەمای هەڵوێستی کاتی، هەستی سانا، یان تەنانەت نامۆیی و دابڕان دراون.
٣. ٢. گێڕانەوەی نهێنییە سیاسییەکان: زۆرێک لە ڕووداوە سیاسییەکان لە پشت درووشمە گەورەکان و کۆبوونەوە فەرمییەکانەوە ڕوودەدەن. لە کتێبی بیرەوەریدا، نووسەر ئەو ڕێککەوتنە نەبینراوانە، نامە گۆڕدراوە نهێنییەکان و کۆبوونەوە داخراوەکان دەگێڕێتەوە کە سەرچاوەی ڕاستەقینەی ئاراستەکردنی ڕووداوەکان بوون. ئەمە یارمەتیی توێژەر و خوێنەر دەدات کە هۆکاری ڕاستەقینەی نسکۆکان، یان سەرکەوتنەکان بزانن.
٣. ٣. دانپێدانانی بوێرانە بە هەڵەکان: مێژوونووسانی دەسەڵات هەمیشە هەوڵ دەدەن سەرکردەکان و بزووتنەوەکان بێهەڵە نیشان بدەن؛ بەڵام بیرەوەریی نووسەری هۆشیار و ڕاستگۆ، جێگەی دانپێدانانە بە هەڵە ستراتیژییەکانی خودی نووسەر، یان لایەنەکەی. ئەم بوێرییە لە ڕەخنەگرتن لە خۆ، دەبێتە گەورەترین ئامۆژگاری بۆ نەوەکانی داهاتوو تا هەمان هەڵە دووبارە نەکەنەوە و لە تێچووی مێژوویی کەم بکەنەوە. کەواتە، ئاشکراکردنی ناوەڕۆکی نهێنیی ڕووداوەکان لە ڕێگەی بیرەوەرییەوە، وێنەی مێژوو لە «پەیکەرێکی ساردی شانازی» بۆ «کۆمەڵێک ڕاستیی زیندوو و پەندبەخش» دەگۆڕێت کە مرۆڤ دەتوانێت بۆ داهاتوو لەسەریان بوەستێت.
٤. تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی «نووسین بە ناوی خۆڵەمێش» بریتیین لە:
تێکەڵکردنی ئەدەب و مێژوو: زمانێکی پەخشانی باڵا و ئەدەبی بەسەر گێڕانەوەکاندا زاڵە کە یادەوەرییەکان لە وێنەی وشک و مێژوویی ڕووت ڕزگار دەکات.
٤. ١. ڕاستگۆییی دەروونی: شاعیر تەنها باسی ڕابردووی خۆی نەکردووە، بەڵکوو بە بوێرییەوە هەڵەکان، بێتواناییەکان، و لایەنە تاریکەکانی ژیانی کەسی و کۆمەڵایەتیی خۆی گێڕاوەتەوە کە ئەمەش متمانەی خوێنەر بە دەقەکە زیاد دەکات. دیسان بوێرانە باس لە نامۆیی و تراژیدیا دەروونییەکانی خۆی لە قۆناغی غوربەتدا دەکات.
٤. ٢. بەلگەنامەی مێژوویی: کتێبەکە تەنها ژیاننامەی تاکەکەسێک نییە، بەڵکو مێژووی ڕۆشنبیری و سیاسیی شارێک و نەتەوەیەکە لە قۆناغێکی هەستیاری مێژووییدا. ئەم بەرهەمە وەک سەکۆیەک بۆ تێگەیشتن لە دەروونناسیی شاعیرێکی مەزن و ژینگەی دروستبوونی داهێنانی ئەدەبیی ئەو دادەنرێت و دەبێتە سەرچاوەیەکی بێوێنە بۆ لێکۆڵەرانی ئەدەب و مێژووی کوردی.
٥. لە ڕووی ناوەڕۆکەوە، «نووسین بە ناوی خۆڵەمێش» فرەلایەنە و چەندین تەوەری گرنگ لەخۆ دەگرێت:
٥. ١. تەوەری غوربەت و نامۆییی دەروونی: یەکێک لە قورسترین بەشەکانی ئەو بەرهەمە، باسکردنی دۆخی شاعیرە لە ئەورووپا. هەستی نامۆیی، نەزانینی زمانی زیندووی جیهانی وەک ئینگلیزی و کاریگەریی قورسی دوورکەوتنەوە لە نیشتمانی و خەڵک، قووڵترین برینی دەروونیی شاعیر پێکدێنن. ئاواتی گەورەی ئەوە بووە زمان بزانێت، تەنانەت ئەگەر بە نرخى لەدەستدانی ئەندامێکی لەشیش بووبێت.
٥. ٢. پەیوەندیی نێوان ئەدەب، سیاسەت و ژیان: «نووسین بە ناوی خۆڵەمێش» وێنەیەکی زیندووی ژیانی ڕۆشنبیریی کوردی، هاوڕێیەتییەکان، کۆڕە ئەدەبییەکان و هەڵوێستە سیاسی و نەتەوەییەکانی شێرکۆ بێکەس پێشکەش دەکات. گێڕانەوەی بەسەرهات و دیدارەکان لەگەڵ کەسایەتییە ناودارەکانی ئەدەبی عەرەبی و جیهانی وەک ئەلمەواهیری، هادی عەلەوی و هتد، قووڵاییی باڵای پەیوەندییە فیکرییەکانی شێرکۆ بێکەس دەردەخات.
٦. لە ڕووی زانستییەوە، «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش» خاوەنی چەندین تایبەتمەندیی گرنگە:
٦. ١. سەرچاوەی یەکەم (Primary Source): کتێبەکە وەک سەرچاوەیەکی متمانەپێکراوی یەکەم بۆ توێژەرانی مێژووی ئەدەبی نوێی کوردی و ژیاننامەی شێرکۆ بێکەس بایەخی زانستی زۆری هەیە.
٦. ٢. پەنجەرەیەک بەرەو دەروونناسیی شاعیر و کۆمەڵگاکەی: یارمەتیدەرە بۆ توێژەرانی کۆمەڵناسی و دەروونناسیی ئەدەبی تا لە ڕێگەیەوە تیشک بخەنە سەر ئەوەی چۆن تراژیدیا و غوربەت کاری کردووەتە سەر شێوازی دەق و ڕوانگەی شیعریی شاعیر. بۆیە، «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش» تەنیا یادەوەرییەکی ئاسایی نییە، بەڵکوو کۆتاییی تەمەن و تیشک خستنە سەر ڕۆح و پاشخانی فیکریی شێرکۆ بێکەس. شاعیر توانیویەتی بە زمانێکی ڕەسەن و گێڕانەوەیەکی دڵسۆزانەوە، وێنەیەکی پوخت لە ژیان، بەسەرهات و خەباتە ڕۆشنبیرییەکانی بۆ نەوەکانی داهاتوو بەجێبهێڵێت. ئەم تایبەتمەندییانە ئەم کتێبەی وەک دەقێکی ڕەخنەیی و ئەکادیمی لە مێژووی نووسینی کوردییدا چەسپاندووە.
٧. بەربەستە فیکری و کۆمەڵایەتییەکانی نووسینی بیرەوەری لە دەق و زەینی شاعیردا
نووسینی بیرەوەری و یادداشت لە هەموو کۆمەڵگەیەکدا کارێکی سادە نییە؛ بەڵام کاتێک ئەم ئەرکە دەکەوێتە شانگەی نووسەرێک، قورساییەکەی چەند هێندە زیاتر دەبێت. شێرکۆ لە پێشەکیی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش»ـدا، بە بوێرییەکی گەورە و بە گۆشەنیگایەکی ڕەخنەگرانە، باس لەو بەربەست و لەمپەرە بنەڕەتییانە دەکات کە لەبەردەم نووسەردا دەوەستن، کاتێک دەیهەوێت مێژووی خۆی و کۆمەڵگەکەی لە فۆرمی بیرەوەریدا بخاتەڕوو. بەشێک لەو بەربەست و لەمپەرە بنەڕەتییانە بریتین لە:
٧. ١. نەبوونی کولتووری بیرەوەری و بارگرانیی زەینی
یەکەمین و گەورەترین بەربەست کە شێرکۆ بێکەس ئاماژەی پێدەکات، بریتییە لە نەبوونی کولتووری بیرەوەری و تۆمارکردنی ڕۆژانەی ڕووداوەکان لە کۆمەڵگەی کوردیدایە. لەبەر ئەوەی مێژووی نووسراو و تۆمارکردنی بیروەری نەبووە، نووسەر بۆ گێڕانەوەی ڕووداوەکان، بەسەرهاتەکان، ناوەکان و وردەکارییەکان، ناچارە تەنها پشت بە زەین و یادگەی ببەستێت. پشتبەستن بە زەین بە تەنها کارێکی پڕ مەترسی و ئاستەمە، چونکە مرۆڤ لەگەڵ تێپەڕبوونی تەمەندا ڕەنگە بەشێک لە وردەکارییەکان لە یاد بکات، یان سنوورێک بۆ ڕەهایەتیی ڕاستییەکان دروست ببێت، بۆیە شێرکۆ ئەم ئەرکە وەک بارگرانییەکی دەروونی و فیکریی گەورە لەسەر شان خۆی هەڵدەگرێت.
٧. ٢. مەترسیی کۆمەڵایەتی و ئاستەنگە دەروونییەکانی کۆمەڵگەی داخراو
دووەم لەمپەری سەرەکی کە شاعیر لەگەڵیدا دەبێتە جەنگاوەر، مەترسیی کۆمەڵایەتی و ڕوانگەی کۆمەڵگەی داخراو بۆ سەر بابەتی بیرەوەری نووسینە. لە کۆمەڵگەیەکدا کە هێشتا نەریت و دابە کۆمەڵایەتییەکان حوکم دەکەن، کوتنی ڕاستییەکان لەسەر «خود» و «کەسانی تر» کارێکی زۆر دژوارە. زۆرجار باسکردنی ڕووداوەکان ڕووبەڕووی تێڕوانینی نەرێنی، هەڵسەنگاندنی نادروست و لێپرسینەوەی نامۆی دەورووبەر دەبێت. زۆرجار نووسەری بیرەوەری لەبەر کاریگەریی ڕووداوە سیاسییەکان، یان بەرژەوەندییە تەسکەکان، ڕاستییەکان بە ئاراستەی خۆیدا دەگێڕێتەوە، یان لایەنگری دەکات. شێرکۆ بێکەس نیشان دەدات که نووسینی بیرەوەری تەنها یادکردنەوەی ڕابردوو نییە، بەڵکوو جۆرێکە لە جەنگاوەریی فیکری لە پێناو پاراستنی راستییەکاندا؛ جەنگێک لە دژی فەرامۆشکردن، سانسۆری کۆمەڵایەتی و شاردنەوەی ڕووی ڕاستەقینەی مێژوو.
٧. ٣. لاوازیی نەریتی ڕەخنەی بیرەوەری: لە کتێبخانەی کوردییدا، کەمتر لێکۆڵینەوە و ڕەخنەی ئەکادیمی لەسەر شێواز و ناوەڕۆکی بیرەوەرییەکان کراوە، ئەمەش وای کردووە سنوورێک لە نێوان «ئەدەبی بیرەوەری» و «پەخشانی سادە»دا نەبێت.
٨. دەقی سەرەکیی ڕانان و خوێندنەوەی کتێبی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش»
ئەم بەرهەمە لەلایەن ناوەندی غەزەلنووسەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە، یادداشتەکانی شاعیر لە ڕۆژی لەدایکبوونیەوە تا کۆتایی مانگی کانوونی یەکەمی ١٩٩١ دەگرێتەوە. بیرەوەرییەکان تەنیا تۆمارکردنی بەدوای یەکی ڕووداوە مێژووییەکان نییە، بەڵکوو گەڕانەوەیەکی ناسک و زۆرجار پڕ لە ئازارە بۆ قووڵایی خێزان، کۆمەڵگە و ئەو وێستگە ڕۆشنبیری و سیاسییانەی کە کەسایەتیی شێرکۆ بێکەسیان وەک مرۆڤ و شاعیر هێنایە بوون. جێی ئاماژەیە شاعیر تەنیا باسی سەرکردە و ناوداران ناکات، بەڵکوو ڕێزێکی گەورە بۆ مرۆڤە پەراوێزخراوەکان و کەسایەتییە ڕەسەنەکانی کۆمەڵگەی کوردی، وەک مام عەلی و کەسایەتییە ناوخۆییەکانی تریش دەنێت؛ ئەوانەی کە بە گوتەی خۆی، ڕۆحی ڕاستەقینەی ژیان و زمان بوون. لە ڕووی هونەری نووسینەوە، شێرکۆ بێکەس وەک چۆن لە شیعردا هەمیشە خاوەن دەنگ و شێواز و ڕێبازی تایبەت بووە، لە پەخشان و گێڕانەوەی بیرەوەریشدا زمانێکی دەوڵەمەند، ڕەسەنی بەکارهێناوە. خوێنەر لە کاتی خوێندنەوەی پەڕتووکەکەدا هەست ناکات سەیری نووسینێکی مێژوویی وشک دەکات، بەڵکوو خۆی لە ناو دیمەنە زیندووەکانی شانۆیەکدا دەبینێت کە تێیدا ڕووداوەکان بە ڕەنگ و بۆنی خۆیانەوە بەرجەستە بوونەتەوە. شاعیر لە پێشەکییەکەدا ئاماژە بەوە دەکات کە هەوڵی داوە بەوپەڕی ڕاستگۆییەوە، بێ ئەوەی خۆی پاک و بێگەرد نیشان بدات، باسی هەڵە، سەرکەوتن، ترپەی دڵ و تراژیدیای ژیانی خۆی بکات. ئەم ڕاستگۆییە دەروونییە، گەورەترین بەهای ئەدەبی بە کتێبەکە بەخشیووە.
«نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش » تەنیا پەڕتووکێکی بیرەوەریی ئاسایی نییە، بەڵکوو بەڵگەنامەیەکی دەروونی، فیکری و مێژووییە کە تێیدا شێرکۆ توانیویەتی زامەکانی ئاوارەیی، وێستگەکانی تەمەن و ڕۆحی سەردەمێک لە مێژووی کورد بە زمانێکی ناسک و وێنەسازییەکی بێوێنە لە قاڵبی پەیڤدا بنەخشێنێت. ئەم بەرهەمە نیشانەی باڵای تێگەیشتنی شاعیرە لە گرنگیی گێڕانەوەی ڕاستەقینە؛ ئەوەی کە دەتوانێت یادەوەریی تاکەکەسی بکاتە موڵکێکی گشتی و یادگاریی نەتەوەیەک زیندوو ڕاگرێت.
٨. ١. مانای ناونیشانی پەڕتووک: «نووسین بە ناوی خۆڵەمێش»
ناونیشان دەروازەیەکی دەروونی و فیکرییە بۆ چوونە ناو قووڵایی جیهانی نووسەرەوە. ناونیشانی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش» لە دەقی بیرەوەرییەکانی شێرکۆ بێکەسدا، تابلۆیەکی تژی لە سێمیۆلۆژیای ئازار، یادگە و هونەر پێکدەهێنێت.
خۆڵەمێش لە هەموو کلتوورێکدا و لە جیهانبینیی ئەدەبیدا، دەرئەنجامی خۆڵەمێش لە ڕووی ماناوە، پاشماوەی کۆتایی هاتنی ئاگرێکە کە کوژاوەتەوە؛ واتە ئاماژە بۆ ئەو ژیان، قۆناغ و ڕووداوانە دەکات که تێپەڕیوون، سووتاون و بە جەستەیی لەناوەچوون. ئەوە پاشماوەی جەستەییەکی سووتاو، شارێک، سەردەمێک، یان قۆناغێکە که کۆتایی پێ هاتووە و ڕابردووە. کاتێک شێرکۆ بێکس باس لە خۆڵەمێش دەکات، مەبەستی ئەو کاولکاری و مەرگ و نەمانە مێژووییانەیە کە بەسەر ژیانی خۆی، خێزانەکەی (وەک کۆچی دوایی باوکی فایەق بێکس) و نەتەوەکەیدا تێپەڕیوە. خۆڵەمێش لێرەدا نیشانەی خامۆشبوون و ساردبوونەوەی پاشماوەی ڕووداوەکانە.
«نووسین» وەک پێنووسێکی زیندوو و سیحراوی کار دەکات کە ئەم خۆڵەمێشە سارد و خامۆشە دەکاتە ئاو و دیسانەوە دەیهێنێتەوە سەر کاغەز، بۆ ئەوەی بێتە گۆ و دووبارە هێزی ژیان وەربگرێتەوە. گەورەترین داهێنانی ئەدەبیی شێرکۆ لەم ناونیشانەدا لەو خاڵەدا دەردەکەوێت کە خۆڵەمێش کە مەرگی ئاگر و وشکبوونە، لەگەڵ ئاو کە هێمای ژیان، زیندووبوونەوە و نەبوونی مەرگە تێکەڵ دەکات. خۆڵەمێش بە تەنیا ناتوانێت بێتەوە سەر کاغەز و بنووسرێت؛ بەڵام کاتێک بە ئاوی یادەوەری و هەستی شاعیرانە تێر ئاو دەبێت، دەبێتە مەرەکەبێک، یان ماددەیەک کە دەکرێت پێی بنووسرێتەوە. ئەمە ئەو خواستنەیە کە نیشان دەدات نووسەر چۆن دەیەوێت پاشماوەی ڕابردووی مردوو بکاتە کارەکتەرێکی زیندوو لە سەر لاپەڕەکاندا. شێرکۆ کاتێک ناوی یادەوەرییەکەی دەنێت، ناڕاستەوخۆ دەڵێت: ئەو مێژووەی ئێمە وەک تاک و نەتەوە تێیدا ژیاوین، مێژوویەکە لە ناوەڕاستی ئاگر، خەم و وێرانکارییەکانەوە هەڵساوەتەوە. یادەوەری لای ئەو، هەوڵێکە بۆ هەڵکۆڵینی ئەو خۆڵەمێشە، بۆ دۆزینەوەی پاشماوەی گڕ و ڕۆحی ڕاستەقینەی سەردەمێک کە شایەتحاڵی بووە. وەک خۆی دەڵێت: ئەم بەرهەمە تەنیا باسی «من»ی شاعیر ناکات، بەڵکوو «من» دەکاتە دەروازەیەک بۆ گەیشتن بە «ئێمە»ی نەتەوەیی و کۆمەڵایەتی.
کاتێک بێکەس باس لە سەرەتاکانی ژیانی دەکات، هاوکات دیمەنە سیاسی، ئابووری و ڕۆشنبیرییەکانی شاری سلێمانی و کوردستانیش لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا وێنە دەکات. بەم پێیە، یادەوەرییەکە دەبێتە پردێک کە تێیدا ژیانی تاکەکەسیی داهێنەرێک تێکەڵ بە شانۆی مێژوویەکی گەورەتر دەبێت؛ مێژوویەک پڕە لە بەرخۆدان، بەسەرهاتی حیزبە سیاسییەکان، ڕۆشنبیران و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان. لە ڕوانگەی لێکۆڵینەوەی ئەدەبی و مێژووی دەقییەوە، یادەوەرییەکەی شێرکۆ بێکەس تەنیا دەقێکی سۆزداری نییە، بەڵکوو بەڵگەنامەیەکی گرنگە بۆ سەردەمێک کە زانیاریی ورد لەسەر وردەکاریی ژیانی ڕۆژانەی چینی خوێندەوار، شاعیران و ڕەوشی شارستانیی کوردستان تێیدا تۆمار کراوە. شێوازی گێڕانەوەی شاعیر، تێکەڵەیەکە لە ڕوانینی وێژەیی و وردبینیی مێژوویی، دەقەکەی لە فۆرمی سادەی بیرەوەری دەردەهێنێت و دەیگەیەنێتە ئاستی دەقێکی بێوێنەی کۆمەڵناسی و ئەدەبی.
٨. ٢. شێوازی گێڕانەوە و هونەری نووسین
شێرکۆ بێکەس ئاماژە بەوە دەکات لەم نووسیندا هەوڵی داوە شێوازێکی تایبەت بە خۆی هەبێت؛ کورتی و پوختەیی هەڵبژاردووە و زیاتر گرنگیی بە وردەکارییە بچووکەکان، چێژی ئەدەبی و شیعرەیی داوە، نەک تەنیا درێژدادڕی لە مێژوونووسیدا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو دان بەوەدا دەنێت کە یادەوەری هەمیشە ناتەواوی و لەبیرچوونەوەی تێدایە، چونکە کات بەسەرچووە و مرۆڤ تووشی لەبیرچوونەوەی ناونیشان و شوێنەکان دەبێت.
٩. پێشەکی: لە مێژووی تاکەکەسییەوە تا یادەوەریی بەکۆمەڵ
پێشەکیی هەر بەرهەمێکی ئەدەبی، یان مێژوویی، دەروازەیەکی دەروونی و فیکرییە بۆ ناسینی نووسەر. لە کتێبی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش»ـدا، پێشەکی تەنیا ناساندنێکی ڕووکەش نییە، بەڵکوو مۆسیقای یەکەمی دەقەکە و نەخشەڕێگەی گێڕانەوەیە کە تێیدا نووسەر فەلسەفەی خۆی بۆ نووسینەوەی یادەوەرییەکان و پەیامە بنەڕەتییەکانی دەخاتەڕوو. شێرکۆ لە پێشەکیی «نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش»ـدا بە ڕەخنەوە لە چۆنیەتیی نووسینەوەی مێژووی کەسی و گشتی دەڕوانێت و ئاماژە بەوە دەکات که نووسینی بیرەوەری لە ئەدەبیاتی کوردیدا، هێشتا وەک پێویست گەشەی نەکردووە، یان کەڵێنەکەی لە کتێبخانەی کوردیدا پڕنەبووەتەوە. زۆرێک لە مێژووەکانی ئێمە لە ڕوانگەی دەسەڵاتداران، یان گێڕانەوەی دەرەکییەوە نووسراون، نەک لە لایەن نووسەر و شاعیران، یان خەڵکی ئاسایی. بێکەس بە دەستپێشخەریی نووسینی «بیرەوەرییەکانی» هەوڵ دەدات ئەم کەلێنە گەورەیە پڕ بکاتەوە و گێڕانەوەیەکی نێوخۆیی و ڕەسەن لە ڕووداوەکان پێشکەش بکات.
شێرکۆ بێکەس لە پێشەکیی یادەوەرییەکەیدا (لاپەڕەی ٩ و ١٠) ئاماژە بەوە دەکات نەبوونی بەرهەمی بیرەوەری لە ئەدەبی کوردیدا، بۆ نەبوونی نووسینەوەی ڕۆژانە، ترسی کۆمەڵایەتی و سانسۆر دەگەڕێتەوە؛ ئەمانەش وایان کردووە زۆرێک لە ڕووداوەکان ون ببن. شێرکۆ لەم بەرهەمەدا لە زاری خۆیەوە بەسەرهاتی ژیانی بۆ بەرەی نوێ دەگێڕێتەوە. بیرەوەرییەکان لە ڕۆژی لەدایکبوونیەوە دەست پێدەکەن تا مانگی کانونی یەکەمی ساڵی ۱۹۹۱ درێژ دەبنەوە. نووسەر لە پێشەکییە کورت و پوختەکەیدا باس لەوە دەکات کە چۆن شەیدای خوێندنەوەی بیرەوەریی کەسایەتییە جیهانییەکان وەک وێنتون چێرچیل و شاعیری شیلی پابڵۆ نێرودا بووە. شێرکۆ جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە لە نووسینەوەی یادەوەرییەکانیدا هەوڵی داوە تەواو سنگفراوان، ڕاستگۆ و بێپەردەپۆش بێت. ئەو تەنیا ستایشی ڕابردوو ناکات، بەڵکوو بە بوێرییەوە باس لە هەڵەکان، بێتواناییەکان و ڕووە ڕاستەقینەکانی ژیانی خۆی و دەورووبەری دەکات. تەنانەت باس لەوە دەکات که هەندێک جار ڕووبەڕووی ڕەخنەی توند و تانەتەشەری ناحەزان بووەوە؛ بەڵام ئەمە ڕێگر نەبووە لەوەی ڕاستییەکان بنووسێت.
لە کۆتایی بەشی پێشەکیدا (لاپەڕەی ١٣)، شێرکۆ بێکەس باس لە قورسیی پڕۆسەی نووسینەوەی یادەوەرییەکان دەکات کە چەندە مانووکەر بووە؛ بەڵام لە هەمان کاتدا چێژبەخشیش بووە. لە کۆتاییدا سوپاسی تایبەتی خۆی پێشکەش بەو کەسایەتی و هاوڕێیانە دەکات کە لە پێتچنی، پۆلێنکردن و ڕێکخستنی یادەوەرییەکاندا یارمەتییان داوە؛ بەتایبەت نووسەر و ڕۆژنامەنووس مەریوان عەلی. هەروەها سوپاسی ناوەندی غەزەلنووس دەکات بۆ چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەم بەرهەمە گرنگە.
٩. ١. سەرەتاکانی ژیان و ژینگەی خێزانی؛ لە گەڕەکی گاورانەوە تا حاجی حان
٩. ١. ٢. جوگرافیای لەدایکبوون و سیمبۆلیزمی «گەڕەکی گاوران»
لە دەقە بیرەوەرییەکاندا، قۆناغی منداڵی وەک کانگای سەرەتایی بونیادنانی زەین، هەستی دەروونی و جیهانبینیی نووسەر دەرکەوتووە. بەشی منداڵی لە بیرەوەرییەکانی شێرکۆ بێکەسدا، وێنەی سەرەتایی تابلۆیەک پێکدەهێنێت کە لە خاک و خۆڵەمێشی ئازارەوە دەست پێدەکات. شاعیر بە نیشاندانی قووڵایی ئەم تراژیدیایە، نیشانمان دەدات کە چۆن برینی منداڵی و یادەوەرییە ساردەکانی زستانی تەمەن، دەتوانن ببنە هەوێنی داهێنانی گەورە و دروستکردنی کەسایەتییەکی مەزن لە مێژووی ئەدەبی نەتەوەیەکدا. بەشی دەستپێکی کتێبی «نووسین بە ناوی خولەمێش»ـی شێرکۆ بێکەس، بۆ کێشانی نیشاندانی ژیانی منداڵی لە نێوان شارەکانی سلێمانی و هەڵەبجەدا، لە سایەی باوکە مەزنەکەی، شاعیری ناسراو فایەق بێکەس تەرخان کراوە.
شێرکۆ بێکەس لە ساڵی ١٩٤٠ لە گەڕەکی گاورانی شاری سلێمانی لەدایک بووە، تەنیا وەسفێکی جوگرافی ناکات، بەڵکوو دیمەنێکی کۆمەڵایەتیی قووڵ و تێکەڵاو دەخاتەڕوو. گەڕەکی گاوران کە زێدی پێکهاتە مەسیحییەکانی شارەکە بووە لە یادەوەریی شاعیردا دەبێتە لانکەی پێکەوەژیانی ئاشتییانە و برایەتیی نێوان ئایین و نەتەوە جیاوازەکان. ئەو ڕووداوە سەرەتاییەی کە «جەمیلە خان»ی دراوسێی مەسیحی نیشانەی خاچی لەسەر ناوچەوانی شێرکۆ کێشاوە، لە ڕوانگەی فیکری و داهێنانی شاعیردا دەبێتە خواستن و هێمایەکی گەورە بۆ تێکەڵاوە مرۆییە ڕەسەنەکەی کۆمەڵگەی کوردی کە تێیدا جیاوازییە ئایینییەکان نەک هەر نە بوونەتە هۆی دابڕان، بەڵکوو بوونەتە بەشێک لە ناسنامەی پێکەوەیی و جوانیی ژیانی ڕۆژانە.
٩. ١. ٣. گواستنەوە بۆ گەڕەکی «حاجی حان»
لە قۆناغە سەرەتاییەکانی تری منداڵیدا، شێرکۆ باسی گواستنەوەی خێزانەکەیان بۆ گەڕەکی حاجی حان دەکات. ئەم گواستنەوەیە هاوکاتە لەگەڵ دۆخێکی سەختی ئابووری و کۆمەڵایەتی کە خێزانەکەیان تێیدا دەژیان. ماڵباتەکە کە هێشتا ستوونە سەرەکییەکەیان (مامۆستا فایق بێکەس) لە ژیاندا ماوە، یان لەو قۆناغە هەستیارانەدایە، ڕووبەڕووی دۆخێکی سەخت دەبنەوە. وەسفکردنی کۆڵانەکان، ماوەی مانەوە و شێوازی ژیانی ڕۆژانەی منداڵیی شێرکۆ لەم گەڕەکەدا، وێنەیەکی ڕەسەن لە ژیانی چینی هەژار و زەحمەتکێشی سلێمانی لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا نیشان دەدات.
٩. ١. ٣. ژینگەی خێزانی و پێگەیشتن لە سایەی ڕووناکبیریدا
لە روانگەی لێکۆڵینەوەی دەروونناسیی ئەدەبییەوە، گەورەبوون لە ماڵباتێکدا کە تێیدا شیعر، قەڵەم و خەبات بنەمای سەرەکیی ژیان بن، کاریگەرییەکی باوەڕپێنەکراو لەسەر نەخشاندنی کەسایەتیی منداڵ هەیە. شێرکۆ بێکەس لە ساڵانی سەرەتایی ژیانیدا لە ژینگەیەکی پڕ لە هەستی نیشتمانی و ئەدەبیدا چاوی هەڵهێنا. باوکی، فایەق بێکەس، تەنیا دایک و باوک نەبوو، بەڵکو سیمایەکی دیاری نیشتمانی بوو کە ناوی بە ڕووی مێژوو و ئەدەبی کوردیوە گرێ درابوو.
٩. ١. ٤. شۆکی تراژیدیای مەرگ و تێکشکانی بەهاری منداڵی
یەکێک لە خاڵە وەرچەرخانە تاریك و تراژیدییەکانی ژیانی شێرکۆ بێکەس، کۆچی دوایی لەناکاوی باوکییەتی لە ۱۸ی کانوونی یەکەمی ۱۹٤۸دا لە هەڵەبجە. ئەم ڕووداوە لە تەمەنێکی زۆر هەستیاردا ڕوودەدات و کۆتایی بەو خەونە ساوایانە دەهێنێت کە پێویست بوو لە باوەشی گەرمی باوکدا گەشە بکەن. شێرکۆ بێکەس سەبارەت بە ڕۆژی کۆچی دوایی باوکی و ئەو بۆشاییە گەورەیەی کە دوای خۆی جێیهێشت، باس لەوە دەکات کە چۆن لە تەمەنێکی زۆر بچووکدا (هێشتا هەشت ساڵی تەواو نەبوو) تێگەیشت کە ژیان چیتر ئەو بەهارە گەرمەی پێشوو نییە. ئەو بە زمانێکی پڕ لە ژان باسی ئەو ساتە دەکات کە تەنیا یادگارێکی کەمی باوکی، چەند قەڵەم و دەفتەرێک و ناو و ناوبانگە مەزنەکەی بوون کە لەو کاتەدا بوونە تەنیا هاوڕێی تەمەنی سەختی منداڵی.
٩. ١. ٥. قەڵەم و دەفتەر وەک جێگرەوەی بوونی باوک
لە ڕوانگەی نیشانەناسی، «قەڵەم» و «دەفتەر» لێرەدا تەنیا ئامرازی نووسین نین، بەڵکوو هێمای بەرگەگرتن، میراتداریی مەعنەوی و پردێکن بۆ پەیوەندیگرتنەوە بەو ڕۆحە نەمرەی کە کۆچ دەکات. شێرکۆ لەو تەمەنە مناڵییەدا ناچار دەبێت زوو گەورە ببێت؛ ئەو زستانە سەختانەی منداڵی کە بە بێبوونی باوک و تەنیا بە یادگارییەکان و دەفتەرەکانی ئەوەوە تێیپەڕاند، بوونە بەو ئاگرەی دواتر لە قۆناغەکانی تەمەنیدا بەرهەمی مەزنی لێ سەوز بوو.
٩. ١. ٦. ڕۆڵی دایک و سیمای ژنی کورد لە قەیرانەکاندا
یەکێک لە خاڵە هەرە جوان و کاریگەرەکانی ئەم بەشەی یادەوەرییەکان، پێگەی دایکی شێرکۆیە. کاتێک کارەساتی کۆچی دوایی باوک ڕوو دەدات و باری قورسی بژێوی و پەروەردەکردنی منداڵەکان دەکەوێتە سەر شانی ئەم دایکە، شێرکۆ بە زمانێکی پڕ لە سۆز، ڕێز و پێزانینەوە باسی ئازایەتی، خۆڕاگری و دەستڕەنگینیی دایکی دەکات. دایک لای بێکەس تەنیا سیمایەکی سادەی خێزانی نییە، بەڵکوو نموونەی باڵای ژنی کوردی خاوەن قەڵای خۆڕاگرییە کە لە بەرامبەر سەختییەکانی ژیان و ڕۆژگاردا خۆڕاگربووە.
٩. ١. ٧. ڕەخنە لە پشت تێکردنی خزمەکان
لە بەرامبەر سۆزی دایک و بەزەیی دراوسێکاندا، شێرکۆ بێکەس بە بوێرییەکی ڕەخنەیییەوە باس لە هەڵسوکەوتی هەندێک لە خزم و مامەکانی دەکات کە لە کاتی تەنگانە و بێباوکیی ئەواندا، پشتیان تێکردوون و یارمەتییان نەداون. ئەم جۆرە لە یادەوەریانە ڕەنگدانەوەی ڕاستگۆییەکی دەروونیی باڵای شاعیرە کە نایەوێت ڕابردوو بە درۆ بڕازێنێتەوە، بەڵکوو ڕووە تاڵەکانیش وەک خۆیان دەگێڕێتەوە. لە بەرانبەردا، یادکردنەوەی کەسایەتییەکی مەزن وەک مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد و دراوسێکان وەک پەناگە و پشتیوانێکی مێژوویی، قەدرزانیی شاعیر بۆ ئەو کەسایەتییانە دەردەخات کە لە ڕۆژە تاریکەکاندا چرایەکی هیوایان بۆ هەڵکردوون. یەکێک لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی ناو بیرەوەرییەکانی شێرکۆ بێکەس، تەرخانکردنی ڕووبەرێکی فراوانە بۆ ناساندنی فایق بێکەس، نەک تەنیا وەک باوک، بەڵکوو وەک کەسایەتییەکی مەزنی شیعری نیشتمانی، پێشەنگێکی هزری سیاسی و تێکۆشەرێکی مێژووی نوێی کورددا. لەم بەشەی بیرەوەرییەکاندا، نووسەر بە وردی تیشک دەخاتە سەر دوو ئاراستەی سەرەکی: یەکەم پەیوەندیی خێزانی و کەلتووریی باوک و کوڕ، دووەم بەشداریی کارای فایق بێکەس لە ڕووداوە سیاسی و نەتەوەییە چارەنووسسازەکانی سەردەمی خۆیدا.
٩. ١. ٨. پەروەردەی نیشتمانی و چرۆکردنی هەستی کوردایەتی
شێرکۆ بێکەس لەم گێڕانەوەیەدا بە سۆزێکی قووڵ و لە هەمان کاتدا بە ڕوانگەیەکی ڕەخنەیی و مێژووییەوە، باسی ئەو چرکانە دەکات کە تێیدا باوکی دەستی گرتووە و بۆ یەکەمجار بەرەو قوتابخانەی مەڵکەندی (یەکێک لە کۆنترین و ناسراوترین ناوەندە ڕۆشنبیری و پەروەردەیییەکانی شاری سلێمانی) ڕێنمایی کردووە. ئەم هەنگاوە تەنیا گواستنەوەیەکی سادەی منداڵێک نەبووە بۆ ناردن بۆ خوێندن، بەڵکوو دەستپێکی وەرچەرخانێکی هزری و ناسنامەیی بووە. لەڕێگەی شیعرە بەرز و نیشتمانییەکانی فایق بێکەسەوە هەستی نیشتمانپەروەری، بەرگری لە زمان و ناسنامەی نەتەوەیی، و هۆشیاریی سیاسی وەک تۆوێک لە دەماری ڕۆڵەکانی ئەو سەردەمەدا چێنراوە. باوک لێرەدا نەک هەر مامۆستای ماڵەوە، بەڵکوو پێشڕەوی ڕووناکبیریی نەتەوەیەکە کە شیعری کردووەتە سەنگەرێک بۆ بەرگری لە بوونی نەتەوەیەک.
٩. ١. ٩. فایق بێکەس لە هەناوی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی و مێژووی سیاسی
تەوەری دووەمی ئەم گێڕانەوەیە، تیشکخستنە سەر پێگەی نەتەوەیی و خەباتی مەیدانیی فایق بێکەس لە وێستگە هەستیارەکانی مێژووی هاوچەرخدا. یادەوەرییەکان بە بایەخێکی زۆرەوە باسی ئەو ڕووداوە مەزنە مێژووییانە دەکەن کە فایق بێکەس تێیاندا ڕۆڵی سەرەکی هەبووە، لە سەرووی هەمووشیانەوە ڕاپەڕینی مێژوویی ٦ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٠ لە سلێمانی دژی ستەمی دەسەڵاتی سیاسیی عێراق و ئینگلیز. بەپێی گوتە مێژووییەکانی کەسایەتییەکی وەک ئابراهیم ئەحمەد کە لە بیرەوەرییەکاندا ئاماژەی پێ کراوە، فایق بێکەس لەو ڕاپەڕینە جەماوەرییە گەورەیەدا یەکێک بووە لە سەرقافڵە، ڕێبەر و پێشەنگە دیارەکان کە لە سەپاندنی ئیرادەی گەلدا بەرامبەر ستەمکاران ڕۆڵی گێڕاوە؛ تەنانەت لەو پێناوەشدا بریندار بووە و بوونی خۆی بۆ ئازادیی خاکەکەی تەرخان کردووە.
٩. ١. ١٠. بەهای زانستی و مێژوویی گێڕانەوەکە
٩. ١. ١٠. ١. بەرجەستەکردنی مێژووی زارەکی و ئەزموونی ژیان: شایەتیدانی شێرکۆ بێکەس لەسەر ژیان و هەڵسوکەوتی باوکی، سەرچاوەیەکی بەرچاوە بۆ تێگەیشتن لە ژینگەی کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیریی سلێمانی لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا.
٩. ١. ١٠. ٢. گرێدانی ئەدەب بە خەباتی سیاسییەوە: نیشان دەدات کە چۆن دەزگای شیعر و ئەدەب لەو سەردەمەدا جودا نەبووە لە بزووتنەوەی نەتەوەیی، بەڵکوو پێشەنگ و هاندەری سەرەکیی جەماوەر بووە.
سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو بۆ توێژەران: بۆ ئەو لێکۆڵەرانەی دەیانەوێت وردەکارییەکانی ڕاپەڕینی ١٩٣٠ و ڕۆڵی ڕۆشنبیران و شاعیران لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کورددا بخەنەڕوو، ئەم بەشەی بیرەوەرییەکان وەک بەڵگەیەکی مێژوویی زیندوو گرنگیی تایبەتیان هەیە.
٩. ١. ١١. گۆڕەپانی خوێندن، سەردەمی سورداش و ژیانی مەکتەب
بەشێکی تری یادەوەرییەکە تایبەتە بە گواستنەوەی خێزانەکەیان بۆ ناوچەی سورداش (١٩٤٧-١٩٤٦) بەهۆی نەقڵکردنی باوکیەوە. شێرکۆ باسی دیمەنە سەرنجڕاکێشەکانی سورداش، چیاکانی چەرماوەند، پیرەمەگروون و ئەفسانەی «بووک و خەسوو» دەکات کە چۆن کاریگەرییان لەسەر خەیاڵی منداڵی و گەشەی شیعرەیی ئەو هەبووە. لەوێوە هەنگاوی ناوە دنیای خوێندنەوە. هەروەها باسی سەردەمی قوتابخانەی سەرەتایی لە سلێمانی، مامۆستاکانی و هاوڕێ نزیکەکانی وەک ئەنوەر ئەحمەد، فاروقی مەلا مستەفا، و ئومێد رەشید دەکات. وەسفکردنی وردی مامۆستاکان و شێوازەکانی تەمێکردنی سەردەمی خۆی، ڕەنگدانەوەیەکی ڕاستەقینەی پێکهاتەی پەروەردەیی ئەو سەردەمەیە.
٩. ١. ١٢. ژینگەی کۆمەڵایەتی، کەسایەتییە فۆلکلۆرییەکان و شانۆگەرایی شەقام
هەر شارێک جگە لە بینا و شەقامەکانی، خاوەن «سیمای فۆلکلۆری»ـە کە دبنە هێمای زیندووی شارەکە. شێرکۆ بێکەس بە زمانێکی شیرین، نەرم و ئەدەبی، باسی ئەو کەسە سەرنجڕاکێش و کۆمەڵایەتییانە دەکات کە هاتوچۆی شەقام و بازاڕیان دەکرد. شاعیر ئاماژە بەو کەسایەتییە فۆلکلۆریانە دەکات کە بە هەڵسووکەوت، قسە، یان شێوازی تایبەتی خۆیانەوە ببوونە بەشێک لە هێما و سیمای ناسراوی سلێمانی. سلێمانی لە بەرهەمی «نووسین بە ناوی خولەمێش»ـدا، تەنها بۆشاییەکی جوگرافی، یان ژینگەیەکی سادەی نیشتەجێبوون نییە، بەڵکوو شار لێرەدا دەبێتە زیندەوەرێکی زیندوو، خودمختار و خاوەن ڕووحێکی تایبەت کە لە ڕێگەی گۆشەنیگای وردی شاعیرەوە، وێنەی ڕاستەقینەی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی، چینایەتی و کولتورییەکانی سەدەی ڕابردوو دەخاتەڕوو. وەسفکردنی کەسایەتییەکی وەک «پوورە حەلاو» بەو هەموو بوێری، قسەخۆشی و تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتییانەوە، نیشانەی تێڕوانینی قووڵی شاعیرە بۆ چینە ڕەسەنەکانی کۆمەڵگە. ئەم کەسایەتییە فۆلکلۆرییانە لای بێکەس تەنیا سیمایەکی سادە نین، بەڵکوو ئەوانە بەشێکن لە مێژووی نەنووسراوی شانۆگەریی شەقام و ناسنامەی کۆمەڵایەتیی شار لەو سەردەمەدا.
٩. ١. ١٢. ١. دیمۆگرافیایەکی فرەچەشن و پێکەوەژیانی ئاشتییانە
یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتییەکانی شاری سلێمانی کە شێرکۆ بێکەس لە بیرەوەرییەکانیدا تیشکی خستووەتەسەر، بریتییە لەو فرەپێکهاتەیی و پێکەوەژیانە ئایینی و نەتەوەییەی کە لە شارەکەدا هەبووە. پێچەوانەی کۆمەڵگە داخراوەکان، سلێمانی لەو قۆناغەدا ژینگەیەکی کراوە و لەبەرگرەوە بووە، بۆ پێکهاتە جیاوازەکان. نموونە لە دەق و ناوەڕۆکەوە: شێرکۆ بێکەس باسی ئەوە دەکات کە چۆن لەو سەردەمەدا موسڵمان، مەسیحی و جوولەکە لە شاری سلێمانیدا لە تەنیشت یەکترەوە، بە ئارامی، تەبایی و ڕێزی هاووڵاتیبوونەوە ژیاون. ئەم پێکەوەژیانە تەنها هاوسێیەتییەکی ڕووت نەبووە، بەڵکوو تێکەڵاوی لە کولتوور، بازار، دابونەریت و بۆنە کۆمەڵایەتییەکاندا هەبووە، کە ئەمەش نیشانەی باڵایی ڕۆشنبیریی شارستانیی سلێمانی بووە لەو سەردەمەدا.
٩. ١. ١٢. ٢. ڕۆڵی چینە ژێردەستەکان و کاسبکاران لە بونیادنانی یادگەی شاردا
زۆرجار لە ژیاننامەی کەسایەتییە ناسراوەکاندا، تەنها تیشک دەخرێتە سەر توێژە دەسەڵاتدار؛ بەڵام شێرکۆ بێکەس پێچەوانەی ئەم ڕێبازە باوە دەجووڵێتەوە. ئەو شایەتحاڵی ژیانی چینە هەژارەکان، کرێکاران و کاسبکارانی بچووکە کە بڕبڕەی پشتی ئابووری و ژیانی ڕۆژانەی شار بوون. شاعیر بە وردبینییەوە سەرنجی خستووەتە سەر ماندووبوون، دەنگ و شێوازی ژیانی ڕۆژانەی ئەم توێژە پەراوێزخراوانە و کردوونی بە بەشێکی دانابڕاو لە مێژووی ئەدەبیی شارەکە.
٩. ١. ١٢. ٣. قۆناغی گواستنەوە بۆ بەغدا و ژیانی «بەشی داخلی»
لە قۆناغێکی تری تەمەن و خوێندنیدا، شێرکۆ بێکەس ڕوو لە بەغدا دەکات و دەچێتە بەشی داخلی (ژووری خوێندکاران). ئەم گواستنەوە جوگرافی و کۆمەڵایەتییە گۆڕانکارییەکی گەورە لە ژیانی شاعیردا دروست دەکات. ژیانی بەشی داخلی لە بەغدا، بە هەموو سەختی، کێبڕکێ و تێکەڵاوییە نەتەوەیی و چینایەتییەکەیەوە، شێرکۆ دەخاتە نێو گۆڕەپانە سیاسی و مەعریفییە گەورەکانی عێراقەوە. لەوێدا ژینگەی ژیانی تەنیایی، قورستربوونی بژێوی و بەرهەڵستیکردنی دۆخی نالەباری خوێندکاری، تێکەڵ بە خەباتی ڕۆشنبیری دەبێت.
٩. ١. ١٢. ٤. بزووتنەوەی قوتابیان و پێکدادانی ئایدۆلۆجیاکان
بەشداریکردنی شێرکۆ بێکەس لە بزووتنەوەی قوتابیاندا لە بەغدا، بەشێکی گرنگی تێکۆشانی گەنجانەی ئەوە. لەم بەشەدا، شاعیر باسی ئەو فەزا سیاسییە ئاڵۆزە دەکات کە تێیدا ململانێیەکی توند لە نێوان لایەنە جیاوازەکاندا وەک کۆمۆنیستەکان، نەتەوەپەرستەکان و ئاراستە سیاسییەکانی تری سەردەمی عێراقی پاشایەتی، یان قۆناغەکانی پاشان هەبووە. بێکەس وەک گەنجێکی شاعیر و خاوەن هەڵوێست، لەم نێوەندەدا ڕووبەڕووی چەندین بەربەست، هەڕەشە و زەحمەتی دەبێتەوە. گێڕانەوەی ئەم ڕووداوانە لە یادەوەرییەکاندا، تەنیا یادەوەرییەکی شەخسی نییە، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی مێژووی خوێنڕێژ و پڕ لە قوربانیدانی بزووتنەوەی قوتابیان و ڕۆشنبیرانی کوردە لە شارە ناوەندەکانی عێراقدا.
٩. ١. ١٢. ٥. وەرچەرخانی سیاسی و ئەدەبی؛ لە بیرەوەرییەکانی شێرکۆ بێکەسدا
کتێبی نووسین بە ناوی خۆڵەمێش، وەک نەخشەیەکی ڕووناکبیری وایە کە قۆناغە سەخت و جوانەکانی گواستنەوەی ئەدەبی کوردی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر نیشان دەدات. شێرکۆ بێکەس بەوەی کە کوڕی شاعیرێکی گەورەی وەک فایەق بێکەس بوو، لە دایکبوونییەوە لەناو بازنەی گەرموگوڕی شیعر و ئەدەبدا ژیابوو؛ بەڵام پێگەیشتنی وەک شاعیرێکی نوێخواز، پێویستی بە تێکەڵبوون لەگەڵ سیمای گەورەکانی ئەدەب و بەرگرتن لە ڕەخنە زانستییەکان هەبوو.
لێرەدا ئەم تەوەرە بە فراوانە بە لیکدانەوەی وردەکارییەکانەوە دەخرێتەڕوو:
٩. ١. ١٢. ٥. ١. ژینگەی ئەدەبی و چایخانەکان؛ لانکەی کۆبوونەوە ڕۆشنبیرییەکان
شێرکۆ لە بیرەوەرییەکانیدا بە زمانێکی پڕ لە سۆز باسی ئەو فەزا کۆمەڵایەتی و فیکرییە دەکات که لە شاری سلێمانیدا لە نێوان چایخانەکان هەبوو. شەقامی مەولەوی، چایخانەی مام سالح، سەعیدە و دووکان و جێگە گشتییەکانی تری سلێمانی لە یادەوەرییەکانی بێکەسدا دەبنە لانکە و ناوەندی بڵاوبوونەوەی هۆشیاریی نەتەوەیی و ڕۆشنبیری. ئەم شوێنانە تەنیا بۆ پشوودان نەبوون، بەڵکوو وەک سەنتەرێکی کراوەی گفتوگۆی ئەدەبی و سیاسی دەوریان هەبوو. لەو مەجلیسانەدا، تێکەڵاویی نێوان نەوەی پێشەنگ و شاعیران و نووسەرانی گەورەی وەک گۆران، هەردی، عەبدوڵڵا جەوهەر، کامەران، دیلان و فەرەیدوون عەلی ئەمین وێنەیەکی دەوڵەمەند لە بزاوی ڕۆشنبیریی شارەزوور و سلێمانی دەخاتەڕوو؛ ژینگەیەک کە تێیدا شیعر، موزیک، سیاسەت و ڕەخنە دەست لە ناو دەست پێکەوە گەشەیان کردووە. ئەم شوێنانە وەک سەکۆی سەرەکیی مشتومڕی ئەدەبی، خوێندنەوەی بەرهەمی نوێ و هەڵسەنگاندنی ڕەوتی شیعری نوێی کوردی بوون. شێرکۆ بە گوێڕایەڵی و تامەزرۆییەوە گوێی لە ڕای مامۆستاکان و گەورەکانی سەردەمەکەی دەگرت. شێرکۆ بێکەس لەو کەسایەتییە دەگمەنانەیە حاشا لە ڕەخنە ناکات، بەڵکوو لە بیرەوەرییەکانیدا بە ڕێزێکی گەورەوە باس لەو ڕەخنانە دەکات که شاعیرانی پێشەنگ و هاوچەرخی لەسەر شیعرە سەرەتاییەکانی هەبوویانە. شێرکۆ دەگێڕێتەوە که چۆن ئەم ڕەخنانە سەرەتا لە ڕووی دەروونییەوە قورس بوون بۆ گەنجێکی تازەپێگەیشتوو، بەڵام لە ڕاستیدا بوونە «تاشینی مرواری»، بۆئەوەی قەڵەمی ئەو تیژتر ببێت و زمانێکی سەربەخو و تایبەت بە خۆی بدۆزێتەوە.
٩. ١. ١٢. ٥. ٢. پردی نێوان نەریت و نوێگەری
لە ڕوانگەی شێرکۆوە، پەیوەندیی نێوان نەوەی کۆن و نوێ تەنیا کێبڕکێ نەبوو، بەڵکوو پردێکی پڕ لە متمانە بوو. ئەو شانازی بەوە دەکات که لەژێر کاریگەریی کێش و سەروای کلاسیکەوە گەیشتووەتە ئەو باوەڕەی شیعر دەبێت زمانی سەردەم و هەناسەی نوێی هەبێت و لە هەمان کاتیشدا ڕێزی ڕیشە و مێژووی ئەدەبی کوردی گرتووە. لەم بەشەدا شێرکۆ دەریدەخات که گەورەکانی ئەدەب تەنیا لەسەر کێشی عەرووز، یان پەخشان قسەیان نەکردووە، بەڵکوو شیعر وەک هۆشیارییەکی نەتەوەیی و سیاسی سەیر کراوە کە دەبێت لە خزمەتی کێشە گەورەکانی گەلدا بێت.
سەرچاوە
بێکەس، شێرکۆ (٢٠١٣). نووسین بە ئاوی خۆڵەمێش. هەولێر: غەزەلنووس، چاپی یەکەم.
[۱] . Official History
[۲] . History from Below
[۳]. Empathetic Connection
هر نوع بازنشر این متن با ذکر منبع «خانه کتاب کُردی» مجاز است.
