خانه / پێشنیاری ده‌سته‌ی نووسه‌ران / ڕەوتی گەشەکردنی چیرۆک و گێڕانەوەی کوردی

ڕەوتی گەشەکردنی چیرۆک و گێڕانەوەی کوردی

ڕەوتی گەشەکردنی چیرۆک و گێڕانەوەی کوردی

ناسنامەی کتێب: ڕەوتی گەشەکردنی چیرۆک و گێڕانەوەی کوردی، عەزیز مەحموودپوور، چاپەمەنی خانی، سەقز ۱۳۹۸.

عەزیز مەحموودپوور

سەید قادر هیدایەتی یەکێک لەو کەسانە بووە کە لە تەواوەتی ئەو ساڵانەی چیرۆک و ڕۆمانی کوردی ئێمە بە شێوەیەکی بەگۆڕ و دینامیک بەخۆدا هاتۆتەوە و گۆڕانی بەسەردا هاتووە، بەشدار بووە لە شکڵ‌دانی ئەو هەیکەلە ڕیوایەتییە نوێیەی کە چیرۆک و ڕۆمانی کوردی تەجرەبەی کردووە. سەید قادر هیدایەتی هەم بە کورتەچیرۆک و هەم بە ڕۆمان و هەم بە ڕەخنە و تیۆری بەشدار بووە لەم ڕەوتە نوێیەدا. نۆڤێلێتی «دەنگی نوختە» و سێ ڕۆمانی «تۆقی عەزازیل»، «گابۆڕ» و «گۆڕەشار» و کۆمەڵە وتاری «بەردێک لە بەردێک» و کتێبی «نەسری کوردی و گۆڕانی فۆرم»ی لێ بڵاو بۆتەوە و یەکێکە لە دەنگە مۆدێڕنەکانی چیرۆکی کوردی. لە سۆنگەی بەرهەمەکانی ئەوەوە هەم فۆڕم و هەمیش زمانی گێڕانەوەی ئێمە بەرین‌تر بۆتەوە. بەتایبەت دەسکەوتە فۆڕمییەکانی ئەو لە بواری گێڕانەوەدا بەرچاون، هەروەها لە باری فۆڕمی زمانیی و چۆنییەتی کەڵک‌وەرگرتن لە زمان و وزەی زمانیی، گێڕانەوەی ئێمە زۆر هەرێمی نوێیان بەتاقی کردەوە کە پێشتر ڕێی تێنەبردبوون. ئەو بە کەڵەکەکردنی سامانێکی فکری و فەلسەفی و هەروەها لێکۆڵینەوەیەکی بەردەوام لەنێو دەقە ئایینی و ئوستوورەییەکان‌دا و زانیاری بەسەر گێڕانەوەی جیهانی‌دا توانی پاشخانێکی گەورە بۆ خۆی و بۆ دەقە ڕیواییەکانی خۆی دەستەبەر بکا و لەم سۆنگەیەوە بۆن و بەرامەیەکی تازە بە چیرۆک و گێڕانەوەی ئێمە ببەخشێ. دەنگی نوختەی کە کارێکی بە تەواوەت فۆڕمیکە و لە ژانری ئەدەبی تەخەییولی و تەجروبی دایە، ڕووداوێکی گەورەیە لە گێڕانەوەی کوردی‌دا که نەک لە نێو خۆمان بەڵکوو لە نێو فارس و تورکەکان و عەڕەبەکان کە مێژوویەکی دوورودرێژی ڕیوایەتییان هەیە، شتێکی دەگمەنە و بە هەموو پێوانەیەک کارێکە کە جێی دڵخۆشییە بۆ چیرۆکی کوردی و شان لە شانی چیرۆکە بەرزەکانی ئەم ژانرە دەدا. ئەم بەرهەمە کە گەمەیەکی بەردەوام و لەبڕان نەهاتووە بە هێما زمانییەکان، ساختار و پێکهاتەیەکی پچڕ پچڕ و پازێل‌ئاسای هەیە، لە هاونشینی ئەو لەت و کوتە پازێلانە، پێکهاتەی گشتی بەرهەمەکە ساغ دەبێتەوە. هەر پاژێک لە دەقەکە بوونێکی سەربەخۆیە کە دەکرێ هەر سەربەخۆ بمێنێتەوە یان لە گشتییەتی ئەو سازمانە ڕیواییەتییەدا مانا پەیدا بکا و ببێتە کارکردێکی مانایی لەو پێکهاتە داستانییەدا. هەودایەکی باریک ئەو پاژە مانایی و داستانییانە لێک گرێ دەدا کە لە ئاکام‌دا گشتییەتی چیرۆکەکە ساغ دەکەنەوە. زمانی گێڕانەوە سرک و دینامیک و ئەکتیوە. دەسپێک و کۆتایی هەرکام لە پاژەکان لە تەشق دایە و هاونشینی واژەکان بە چەشنێکن کە ئەو ڕستەیەی بەرهەمی دێنن چێژێکی نوێ و هەستێکی جوانی‌ناسانەی نوێ بە خوێنەرەکەی دەبەخشن. لەم دەقەدا بەر لەوەی بە دوای واتایەک‌دا بگەڕێی دەبێ چێژ لە گێڕانەوە و چۆنیەتی گێرانەوە ببەی، چون لەم دەقەدا گێڕانەوە هەوڵی ئەوە نادا واتا و مانا و بەسەرهاتێکی هێڵیت بۆ بگێڕێتەوە، بەڵکوو ئەوە گێڕانەوە و چۆنیەتی گێڕانەوە کە بۆتە ناوەند و تەوەری دەق و گێڕانەوە لە خزمت گێڕانەوە دایە. دەنگی نوختە نموونەی کامڵی سەرکەوتنی گێڕانەوەی کوردییە بەسەر فۆڕمە دژوارەکان‌دا.

تەجروبەی ڕیوایەتی لە ڕۆمانی تۆقی عەزازیل‌دا، هەنگاوێک بەرەو پێش چووە و لەو حاڵەتە بزۆز و تەجروبییە ترازاوە و لایەنێکی ئاهۆنتر و لەسەرەخۆتری بەخۆوە گرتووە. ئەوەی لە ڕۆمانی تۆقی عەزازیل‌دا لە هەموو شت بەرچاوترە گێڕانەوە و بە تایبەت زمانی گێڕانەوەیە. ئەویش کەڵک‌وەرگرتن لە زمانێکی سواو و مەزهەبی و خانەقایییە. زمانێک کە قەت سەرنجی چیرۆک‌نووسانی بۆ لای خۆی ڕانەکێشاوە هەتا بۆ گێڕانەوەی کارەکانیان کەڵکی لێ وەرگرن. ئەو کارە زمانییەی لە ڕۆمانی تۆقی عەزازیل‌دا کراوە و ئەو لەحنە جیاوازەی ڕۆمانی پێ گێڕدراوەتەوە کارێکە کە زۆرتر شاعیران کەڵکی لێ وەردەگرن. یانێ شاعیران دێن و کار لەسەر ئەو زمانانە دەکەن کە واژەکانی ئەو هەرێمە زمانییە چ کارکردێکی جوانی‌ناسانەیان تێدا نەماوە و هەڵچۆڕاون لە کارکردی شاعیرانە. شاعیران بە هۆنینەوە و تێک‌هەڵشێلانی ئەو زمانە سواو و مردووانە، کارکردێکی جوانی‌ناسانه و ئیحساسی نوێ و شەخسسییەتێکی زمانی نوێ بەو هەرێمە زمانییە مردووانە دەبەخشن و بەم شێوەیە زمان دەبووژێننەوە و ئەو واژە و دەستە واژانەی کە ئێمە پێمان وابووە هەڵچۆڕاون لە ئیستاتیکی زمانی بە شێوازێکی نوێ ڕەعەمەل دێننەوە و بە شێوەیەکی دیکە بە ئێمەی خوێنەری دەنوێننەوە؛ ڕاست ئەو کارە لە تۆقی عەزازیل‌دا کراوه و له زمانێکی بە تەواوەت سوننەتی کە قەڵای بیر و بڕوایەکی سوننەتی و محافزەکارە، بۆ دەربڕینی پێکهاتەیەکی ڕیوایەتیی مۆدێرن کەڵکی لێ‌وەرگیراوە. سەیر ئەوەیە کە ئەو زمانە بە تەواوەت محافزەکار و سوننەتییە وەک دژبەرێک لە بەرامبەر خۆی‌دا کەڵکی لێ‌وەرگیراوە و وەک ئەوەی لە نەستی ئەو زمانەدا گەمەیەکی دیالکتیکی خۆی حەشار دابێ و دژی خۆی لە هەناوی خۆی‌دا هەڵگرتبێ هەتا لە ڕۆمانێک بە نێوی تۆقی عەزازیل‌دا بۆ دژایەتی‌کردنی ساختاری فکری خۆی کەڵکی لێ‌وەرگیرێ.

ئەوەی لە ڕۆمانی تۆقی عەزازیل‌دا لە هەموو شت بەرچاوترە، گێڕانەوە و بە تایبەت زمانی گێڕانەوەیە. زمانێک کە نوێنەری ئەو دنیا جادوویی و ڕەمزاوییەیە و لە عەینی حاڵیش‌دا پێکهاتەیەکی نوێی زمانییە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو دنیا ئایینی و فەزا مێتافیزیکییە. زمان لەم ڕۆمانەدا ماکی سەرەکی و خاڵێکی پڕ ڕەنگامەیە بۆ دوان وشرۆڤەکردن. بەم ڕوون‌کردنەوەیە کە لە دەقێکی زانستی‌دا زمان و دەلالەتە زمانییەکان ڕوون و ئاشکران و لە دەقێکی هونەری‌دا دەلالەتە زمانییەکان زیمنین و چەن‌توێژی مانایی لەخۆ دەگرن. ئەوەی کە زمانی ڕۆمانی تۆقی عەزازیلی زەق کردۆتەوە ئەو پارادۆکسە زمانییەیە کە لە ناخی زمانەکەی دایە. هەروەک پێش‌تر کوترا زمانی دنیای سوننەتی و پێش‌مۆدێڕن کەرەستەیەکە بۆ بەردەوامی‌دان بەو بیرە و یەکێکە لە ئەستوونە بەهێزەکانی ئەو دنیا ڕەمزاوییە، بەڵام لەم ڕۆمانەدا ڕاست هەر لەو کەرەستە زمانییە کە هەموو نەسەن و ڕەسەنەکانی زمانێکی سوننەتی لە خۆ گرتووە، کەڵک وەرگیراوە. یانی بە ئامیانێکی بە ڕەواڵەت سوننەتی کەڵک وەرگیراوە بۆ گێڕانەوەیەکی مۆدێڕن و سەیرتر لە ڕۆنانی زمانێکی مۆدێڕن. ئەم شێوازە ئیبتکارییە و لەنێو زمانی گێرانەوەی کوردی‌دا کەڵکی لێ وەرنەگیراوە. لەم زمانە ڕیوایەتییەدا کەڵک لە زمانێک وەرگیراوە کە دەربڕ و پێناسەی بیر و ئەندێشەیەکی مەزهەبی و ئاینییە.

هیدایەتی لە هەموو کارەکانی‌دا حەولی داوە بە شێوەیەکی جیاوازتر دەرکەوێ و ئەم شتە لە پاش چاپ‌بوونی گابۆڕ پتر خۆ دەنوێنێ. ڕۆمانی گابۆڕ نە وەک دەنگی نوختە بزۆزییەکی گێڕانەوەییە و نە وەک تۆقی عەزازیل گەمەیەکی زمانی، بەڵکوو ئاوێتەیەکە لە هەرکیان. ئەوەی ماکی سەرەکییە زاتی گێڕانەوە و ئەو فۆڕمە ڕیوایەتییەیە کە ڕۆمانی پێ دەگێڕدرێتەوە. دیالۆگ کە بەشێکی زۆری پێکھاتەی ئەم ڕۆمانەی پێک هێناوە فۆڕمی نەهایی ئەم ڕۆمانە ساغ دەکاتەوە و وەرسووڕانی گۆشەنیگا لەو حاڵەتە نەریتییەی هەموو خوومان پێ گرتووە دەرباز دەبێ و ڕواڵەتێکی نوێ بەخۆوە دەگرێ. ڕۆمانی گابۆڕ هەنگاوێکی موژدەبەخشە کە بەرەوە پێش‌چوونی گەورە دەبەخشێ بە گێڕانەوەی کوردی. هەروەها ئەم ڕۆمانە یەکێک لەو بەرهەمانەیە کە سەرەڕای پێشوازییەکی بەربڵاوی خوێنەرانی ئاسایی و پڕفرۆش‌بوونیی، لەگەڵ پێشوازیی ڕەخنەگرانیش ڕووبەڕوو بووە و زۆر وتار و ڕەخنەی لەسەر نووسراوە، کە بەشێک لەو وتارانە لە کتێبی «سێبەری زیندووی نووسین»دا چاپ بوون.

دیزاین: ئەسرین کاکی

سەرچاوە: کتێبی «ڕەوتی گەشەکردنی چیرۆک و گێڕانەوەی کوردی، عەزیز مەحموودپوور،»، لاپەڕەی ۱۱۵، چاپەمەنی خانی، سەقز ۱۳۹۸.

ئەم بابەتە تایبەتە بە ماڵی کتێبی کوردی و بڵاوکردنەوەی بە ئاماژەدان بە سەرچاوە ڕێگە پێدراوە.

درباره‌ی ماڵی کتێبی کوردی

همچنین ببینید

بایسته‌های حمایت از کودکان قربانی مین

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *